वायुपुराणम्

यथा सिंहो गजो वापि वश्यत्वादवतिष्ठते। अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्त्तते ।। १०.

यथा परिचितश्चायं वायुर्वै विश्वतोमुखः। परिध्यायमानः संरुद्धः शरीरे किल्बिषं दहत् ।। १०.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। १०.

तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश्च ये। सर्वयज्ञफलञ्चैव प्राणायामश्च तत्समः ।। १०.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्रुते। संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामञ्च तत्समम् ।। १०.

प्राणायामैर्दहेर्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम्। प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानाश्वरान् गुणान् ।। १०.

तस्माद्युक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १०.

एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा। अर्द्धमासं तथा मासमयनाब्दयुगानि च ।। ११.

महायुगसहस्राणि ऋषयस्तपसि स्थिताः। उपासते महात्मानः प्राणं दिव्येन चक्षुषा ।। ११.

अतऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामप्रयोजनम्। फलञ्चैव विशेषेण यथाह भगवान् प्रभुः ।। ११.

प्रयोजनानि चत्वारि प्राणायामस्य विद्धिवै। शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च चतुष्टयम् ।। ११.

घोराकारशिवानान्तु कर्मणां फलसम्भवम्। स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। ११.

पितृमातृ प्रदुष्टानां ज्ञातिसम्बन्धिसङ्करैः। क्षपणं हि कषायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ।। ११.

लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्थाय प्रशान्तिस्तप उच्यते ।। ११.

सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विषयो भवेत्। ऋषीणाञ्च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसम्पदाम् ।। ११.

अतीतानागतानाञ्च दर्शनं साम्प्रतस्य च । बुद्धस्य समतां यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ।। ११.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः ।। ११.

इत्येष धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः। सन्निकृष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रसादजः ।। ११.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम्। आसनं च यथातत्त्वं युञ्जतो योगमेव च ।। ११.

ओङ्कारं प्रथमं कृत्वा चन्द्रसूयौं प्रणम्य च। आसनं स्वस्तिकं कृत्वा पझमर्द्धासनन्तथा ।। ११.

समजानुरेकजानुरुत्तानः सुस्थितोऽपि च। समो दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ।। ११.

संवृतास्योऽवबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः। पार्ष्णिभ्यां वृषणे छाद्य तथा प्रजननं ततः ।। ११.

किञ्चिदुन्नामितशिराः शिरो ग्रीवां तथैव च। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।। ११.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन च्छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा योगं युञ्जन् समाहितः ।। ११.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च स मारुतान्। विगृह्य समवायेव प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

यस्तु प्रत्याहरेत् कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वतः। तथात्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि ।। ११.

पूरयित्वा शरीरन्तु स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः। आकण्ठनाभियोगेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

कलामात्रस्तु विज्ञेयो निमेषोन्मेष एव च। तथा द्वादशमात्रस्तु प्राणायामो विधीयते ।। ११.

धारणा द्वादशायामो योगो वै धारणाद्वयम्। तथा वै योगयुक्तश्च ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते । वीक्षते परमात्मानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। ११.