वायुपुराणम्

एते ये वै मया मृष्टा विरूपा नीललेहिताः । सहस्राणां सहस्रन्तु आत्मनोपमनिश्चिताः ।। १०.

एते देवा भविष्यन्ति रूद्रा नाम महाबलाः। पृथिव्यामन्तारीक्षे च रुद्रनाम्ना प्रतिश्रुताः ।। १०.

शतरुद्रसमाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः। यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवयुगैः सह ।। १०.

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दजाः। तैः सार्द्धमीज्यमानास्ते स्थास्यन्तीह युगक्षयात् ।। १०.

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता। प्रत्युवाच तदा भीमं हृष्यमाणः प्रजापतिः ।। १०.

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं प्रभो। ब्रह्मणा समनुज्ञा ते सदा सर्वमभूत् किल ।। १०.

ततःप्रभृति देवेशो न प्रासूयत वै प्रजाः। ऊर्द्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्। यस्माच्चोक्तं स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः ।। १०.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सचत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टृत्वमात्मसम्बोधस्त्वधिष्ठातृत्वमेव च। अथ यानि दशैतानि नित्यन्तिष्ठन्ति शङ्करे ।। १०.

सर्वान् देवान् ऋषींश्चैव समेतानसुरैः सह। अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः ।। १०.

अत्येति देवानैश्चर्याद्बलेन च महासुरान्। ज्ञानेन च मुनीन् सर्वान् योगाद्भूतानि सर्वशः ।। १०.

योगं तपश्च सत्यञ्च धर्मञ्चापि महामुने। माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधनञ्च प्रजक्ष्व नः ।। १०.

येन येन च धर्मेण गतिं प्राप्स्यन्ति वै द्विजाः। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि योगं माहेश्वरं प्रभो ।। १०.

पञ्च धर्माः पुराणे तु रुद्रेण समुदाहृताः। माहेश्वर्यं यथा प्रोक्तं रुद्रैरक्लिष्टकर्मभिः ।। १०.

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरश्विभ्याञ्चैव सर्वशः। मरुद्भिर्भृगुभिश्चैव ये चान्ये विबुधालयाः ।। १०.

यमशुक्रपुरोगैश्च पितृकालान्तकैस्तथा। एतैश्वान्यैशचव बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः ।। १०.

ते वै प्रक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिर्मलाः। उपासते मुनिगणाः सन्धायात्मानमात्मनि ।। १०.

गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वै प्रियेप्सवः। विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ।। १०.

महेश्वरेण ये प्रोक्ताः पञ्च धर्माः सनातनाः। तान् सर्वान् क्रमयोगेन उच्यमानान्निबोधत ।। १०.

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा। स्मरणञ्चैव योगेऽस्मिन् पञ्च धर्माः प्रकीर्त्तिताः ।। १०.

तेषां क्रमविशेषेण लक्षणं कारणं तथा। प्रवक्ष्यामि तथा तत्त्वं यथा रुद्रेण भाषितम् ।। १०.

प्राणायामगतिश्वापि प्राणस्यायाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा ।। १०.

प्राणानाञ्च निरोधस्तु स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणन्तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः ।। १०.

मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्वाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च द्विरुद्वातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। १०.

उत्तमस्तत्र्त्रिरुद्वातो मात्राः षट्‌त्रिंशदुच्यते। स्वेदकम्पविषादानां जननो ह्युत्तमः स्मृतः ।। १०.

इत्येतत् त्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्। प्रमाणञ्च समासेन लक्षणञ्च निबोधत ।। १०.

सिंहो वा कुञ्जरो वापि तथाऽन्यो वा मृगो वने। गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते ।। १०.

तथा प्राणो दुराधर्षः सर्वेषामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो व्रजेत् ।। १०.

स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो वापि दुर्बलः। कालान्तरवशाद्योगाद्गम्यते परिमर्द्दनात् ।। १०.

परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ।। १०.