वायुपुराणम्

महाभूतप्रशाखश्च विशेषैः पत्रवांस्तथा। धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

आजीवः सर्वभूतानामयं वृक्षः सनातनः। एतद्ब्रह्मबलं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य ह

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्। इत्येषोऽनुग्रहः सर्गो ब्रह्मणः प्राकृतस्तु यः

मुख्यादयस्तु षट्‌सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः। त्रैकाले समवर्तन्त ब्रह्मणस्तेऽभिमानिनः ॥१.९.

सर्गाः परस्परस्याथ कारणं ते बुधैः स्मृताः। दिव्यौ सुपर्णौ सयुजौ सशाखौ पटविद्रुमौ

द्यौर्मूर्द्धानं यस्य विप्रास्तुवन्ति खन्नाभिं वै चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशः श्रोत्रे चरणौ चास्य भूमिः सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूत प्रसूतिः

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता यद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे। वैश्याश्वोरोर्यस्य पद्भयां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा येन लोकाः कृतास्त्विमे

एवंभूतेषु लोकेषु ब्रह्मणा लोककर्तृणा। यदा ता न प्रवर्त्तन्ते प्रजाः केनापि हेतुना ।। १०.

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाप्रभृति दुःखितः। ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् ।। १०.

अथात्मनि समस्राक्षीत्तमोमात्रां नियामिकाम् । राजसत्वं पराजित्य वर्त्तमानं स धर्मतः ।। १०.

तप्यते तेन दुःखेन शोकञ्चक्रे जगत्पतिः। तमश्च व्यनुदत्तस्माद्रजस्तमसमावृणोत् ।। १०.

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं स व्यजायत। अधर्माच्चरणाज्जज्ञे हिंसा शोकादजायत ।। १०.

ततस्तस्मिन् समुद्भूते मिथुने चरणात्मनि। ततश्च भगवानासीत् प्रीतश्चैवमशिश्रियत् ।। १०.

स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहदभास्वराम्। द्विधाकरोत्स तं देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् ।। १०.

अर्द्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत। प्राकृतां भूतधात्रीं तां कामान्वै सृष्टवान् विभुः ।। १०.

सा दिवं वृथिवीञ्चैव महिम्ना व्याप्य धिष्ठिता। ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्त्य तिष्ठति ।। १०.

या त्वर्द्धात् सृजते नारी शतरूपा व्यजायत। सा देवी नियुतन्तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।। १०.

भर्तारन्दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत। स वै स्वायम्भुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते ।। १०.

तस्यैवसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते । लब्धा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ।। १०.

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते। प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत ।। १०.

विराजमसृजत् ब्रह्मा सोऽभवत् पुरुषो विराट् । सम्राण्मानसरूपात्तु वै राजस्तु मनुः स्मृतः ।। १०.

स वैराजः प्रजासर्गः स सर्गे पुरुषो मनुः। वैराजात्पुरुषाद्वीराच्छतरूपा व्यजायत ।। १०.

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाताः प्रजास्त्विमाः ।। १०.

देवी नाम्ना तथाकूतिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे। स्वायम्भुवः प्रसूतिन्तु दक्षाय व्यसृजत् प्रभुः ।। १०.

प्राणो दक्षस्तु विज्ञेयः सङ्कल्पो मनुरुच्यते। रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्यपादयत् ।। १०.

आकूत्यां मिथुनं यज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्। यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमकौ सम्बभूवतुः ।। १०.

यज्ञस्य दक्षिणायाञ्च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे। यामा इति समाखयाता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। १०.

यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः। अजिताश्चैव शूकाश्च गणौ द्वौ ब्रह्मणः स्मृतौ ।। १०.