वायुपुराणम्

कर्माजीवं ततो दत्त्वा तेभ्यश्चैव परस्परम्। लोकान्तरेषु स्थानानि तेषां सिद्ध्याऽददत् प्रभुः

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्। स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामष्वेपलायिनाम्

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममुपजीविनाम्। गान्धर्वं शूद्रजातीनां प्रतिचारेण तिष्ठताम्

स्थानान्येतानि वर्णानां व्यत्याचारवतां स्वयम्। ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान्

गृहस्थो ब्रह्मचारित्वं वानप्रस्थं सभिक्षुकम्। आश्रमांश्चतुरो ह्येतान् पूर्वमास्थापयत् प्रभुः

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह न कुर्वते । कुतः कर्मा क्षितिं प्राहुराश्रमस्थानवासिनः

ब्रह्मा तान् स्थापयामास आश्रमान्नामनामतः। निर्द्देशार्थं ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान् प्रभाषत। प्रस्थानानि च तेषां वै यमांश्च नियमांश्च ह

चातुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थश्चाश्रमः स्मृतः। त्रयाणामाश्रमाणाञ्च प्रतिष्ठायोनिरेव च। यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि यमैश्च नियमैश्च ते

दाराऽग्नयोऽथातिथेय इज्याश्राद्धक्रियाः प्रजाः। इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

दण्डी च मेखली चैव ह्यधः शायी तथा जटी। गुरुशुश्रूषणं भैक्षं विद्याद्वै ब्रह्मचारिणः

चीरपत्राजिनानि स्युर्द्धान्यमूलफलौषधम्। उभे सन्ध्येऽवगाहश्च होमश्वारण्य वासिनाम्

आसन्नमुसले भैक्षमस्तेयं शौचमेव च। अप्रमादोऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा सत्यञ्च दशमं स्मृतम्। दशलक्षणिको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयम्भुवा

भिक्षोर्व्रतानि पञ्चात्र पञ्चैवोपव्रतानि च। आचारशुद्धिर्नियमः शौचञ्च प्रतिकर्म च। सम्यग्दर्शनमित्येवं पञ्चैवोपव्रतान्यपि

ध्यानं समाधिर्मनसेन्द्रियाणां ससागरैर्भैक्षमथोपगम्य। मौनं पवित्रोपचितैर्विमुक्तिः परिव्रजो धर्ममिमं वदन्ति

सर्वे ते श्रेयसे प्रोक्तो आश्रमा ब्रहमणा स्वयम्। सत्यार्ज्जवन्तपः क्षान्तिर्योगेज्या दमपूर्विका

वेदाः साङ्गाश्च यज्ञाश्च व्रतानि नियमाश्च ये। न सिद्ध्यन्ति प्रदुष्टस्य भावदोष उपागते

बहिः कर्माणि सर्वाणि प्रसिद्धयन्ति कदाचन। अन्तर्भावप्रदुष्टस्य कुर्वतोऽपि पराक्रमान्

सर्वस्वमपि योदद्यात् कलुषेणान्तरात्मना। न तेन धर्मभाक् स स्याद्भाव एवात्र कारणम्

एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवस्तथा। तेषां स्थानममुष्मिस्तु संस्थितानां प्रचक्षते

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स्मृतं तु तेषां तत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

सप्तर्षीणान्तु यत्श्थानं स्मृतन्तद्वै दिवौकसाम्। प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयः। योगिनाममृतं स्थानं नानाधीनां न विद्यते

स्थानान्याश्रमिणां तानि ये स्वधर्मे व्यवस्थिताः। चत्वार एते पन्थानो देवयाना विनिर्मिताः

ब्रह्मणा लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे भुवि। पन्थानो देवयानाय तेषां द्वारं रविः स्मृतः

तथैव पितृयाणानां चन्द्रमाद्वारमुच्यते। एवं वर्णाश्रमाणां वै प्रविभागे कृते तदा। यदास्य न व्यवर्त्तन्त प्रजा वर्णाश्रमात्मिकाः

ततोऽन्या मानसीः सोऽथ त्रेतामगध्येऽसृजत् प्रजाः। आत्मनः स्वशरीराच्च तुल्याश्वैवात्मना तु वै

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु। ततोऽन्या मानसीस्तत्र प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सोऽथासृजत् प्रभुः। धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तायाश्चैव साधिकाः

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा। युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा विचिताः प्रजाः