वायुपुराणम्

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु। वृष्ट्या तदभावत्स्रोतः खातानि निम्नगाः स्मृताः

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्ज्जने। ये परस्तादपां स्तोका आपन्नाः पॄथिवीतले

अपाम्भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तासु चाभवन्। पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ताः प्रजज्ञिरे

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्याऽरण्याश्चतुर्दश। ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

प्रादुर्भावश्च त्रेतायां वार्त्तायामौषधस्य तु। तैनौषधेन वर्त्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः। अवश्यम्भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन तु

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान्। वृक्षान् गुलर्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याताः प्राकृते मया। ब्रह्मणा मानवास्ते वै उत्पन्ना योजनादिह

शान्ताश्च सुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखिनस्तदा। ततः प्रवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जर्ज्ञिरे पुनः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा द्रोहिजनास्तथा। भाविताः पूर्वजातीषु कर्मभिश्च शुभाशुभैः

इतस्तेभ्यो बला ये तु सत्यशीला ह्यहिंसकाः। वीतलोभा जितात्मानो निवसन्ति स्म तेषु वै

प्रतिगृह्णन्ति कुर्वन्ति तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः। एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

तेन दोषेण तेषां ता ओषध्यो मिषतां तदा। प्रणष्टा ह्रियमाणा वै मुष्टिब्यां सिकता यथा

अग्रसद्भूर्युगबलाद्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश। फलं गृह्णन्ति पुष्पैश्च पुष्वं पत्रैश्च याः पुनः

ततस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः प्रजास्तदा। स्वयम्भुवं प्रभुं जग्मुः क्षुधाविष्टाः प्रजापतिम्

वृत्त्यर्थमभि लिप्सन्त आदौ त्रेतायुगस्य तु। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

युक्तं प्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य च। ग्रस्ताः पृथिव्या ओषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यदुहत्पुनः

कृत्वा वत्सं सुमेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम्। दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि पृथिवीतले

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः। ओषध्यः फलपाकान्ताः सप्तसप्तदशास्तु ताः

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङ्गवौ ह्युदाराश्च कारषाश्च सतीनकाः

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः। आढक्यश्वणकाश्चैव सप्तसप्तदशाः स्मृताः

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः। ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्या श्चतुर्द्दश

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङुसप्तमा ह्येते अष्टमी तु कुलत्थिका

श्यामाका स्त्वथ नीवारा जर्त्तिलाः सगवेधुकाः। कुरुविन्दा वेणुयवास्तथा मर्कटकाश्च ये

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्द्दश। उत्पन्नाः प्रथमा ह्येता आदौ त्रेतायुगस्य तु

अफालकृष्टा ओषध्यो ग्राम्यारण्यास्तु सर्वशः। वृक्षा गुल्मलतावल्लीवीरुधस्तृणजातयः

मूलैः फलैश्च रोहिण्यो गृह्णन् पुष्पैश्च जायते। पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयम्भुवा

ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह। यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररेहन्ति ताः पुनः

ततः स तासां वृत्त्यर्थं वार्त्तोपायं चकार ह। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् दृष्ट्वा सिद्धिं तु कर्मजाम्