वायुपुराणम्

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्म्मिणः। इत्येष तेजसः सर्गो ह्यर्व्वाक्स्रोताः प्रकीर्त्तितः

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः। विपर्य्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च। विवृत्तं वर्त्तमानञ्च तेऽर्थं जानन्ति तत्त्वतः

भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते। विपर्य्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो महतस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रिय कः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो भुद्धिपूर्वकः

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्य्यक्सोताश्च यः सर्गस्तिर्य्यग्योनिः स पञ्चमः

तथोर्द्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। तथार्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः। प्राकृतास्तु त्रयः सर्गाः कृतास्ते बुद्धिपूर्व्वकाः

बुद्धिपूर्व्वं प्रवर्त्तन्ते षट्सर्गा ब्रह्मणस्तु ते। विस्तरानुग्रहं सर्गं कीर्त्त्यमानं निबोधत

चतुर्द्धावास्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः। विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च

स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तिता। सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु तुष्टिर्द्देवेषु कृत्स्नशः

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः। सर्गाः परस्परस्याथ प्रकारा बहवः स्मृताः

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनञ्च सनकं विद्वांसं च सनातनम्

विज्ञानेन निवृत्तास्ते वैवर्तेन महौजसः। संबुद्धाश्चैव नानात्वादपविद्धास्त्रयोऽपिते। असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः

तदा तेषु व्यतीतेषु तदान्यान् साधकांश्च तान्। मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः। आभूतसंप्लवावस्थान्नामतस्तान्निबोधत

आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा। स्वर्गं दिवः समुद्रांश्च नदान् शैलान् वनस्पतीन्

ओषधीनां तथात्मानो ह्यात्मानो वृक्षवीरुधाम्। लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्त्ताः सन्धिरात्र्यहाः

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च। स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूतास्तद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागैः। वैश्याश्चोर्वोर्यस्य पद्भ्याञ्च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

एष वः कथितः पादः समासान्न तु विस्तरात्। अनेनाद्येन पादेन पुराणं संप्रकीर्तितम्

इत्येष प्रथमः पादः प्रक्रियार्थः प्रकीर्तितः। श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः काश्यपेयः सनातनः

सम्बोध्य सूतं वचसा पप्रच्छाथोत्तरां कथाम्। अतःप्रभृति कल्पज्ञ प्रतिसंधिं प्रचक्ष्व नः

समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः। कल्पयोरन्तरं यच्च प्रतिसंधिर्यतस्तयोः। एतद्वेदितुमिच्छामः अत्यन्तकुशलो ह्यसि

अत्र वोऽहं प्रवक्ष्यामि प्रतिसंधिञ्च यस्तयोः। समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः

मन्वन्तराणि कल्पेषु येषु यानि च सुव्रताः। यश्चायं वर्त्तते कल्पो वाराहः साम्प्रतः शुभः

अस्मात् कल्पाच्च यः कल्पः पूर्वोऽतीतः सनातनः। तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थान्निबोधत

प्रत्याहृते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं च तत्र वै। अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनाल्लोकात् पुनः पुनः