वायुपुराणम्

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः। छायापत्नीसहायो वै मणिश्रृङ्ग इवोच्छ्रितः। भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः स प्राविशत् प्रभुः

अद्भिः संछादितामुर्वीं स तामश्नन् प्रजापतिः। उपगम्योज्जहाराशु अपस्ताश्च स विन्यसत्

सामुद्रीर्वै समुद्रेषु नादेयीश्च नदीष्वथ। रसातलतले मग्नां रसातलतले गताम्। प्रभुर्ल्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम्

ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीकरः। मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरः

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थितः। चरितत्वाच्च देवस्य न मही याति विप्लवम्

ततोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया। पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः। पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोद् गिरीन्

प्राक् सर्वे दह्यमानास्तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुनापस्तु संहृताः। निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलोऽभवत्

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्व्वभिः पर्व्वताः स्मृताः। गिरयोऽन्तर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

ततस्तेषु विशीर्णेषु लोकोदधिगिरिष्वथ। विश्वकर्म्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्व्वताम्। भूराद्यां श्चतुरो लोकान् पुनः सोऽथ प्रकल्पयत्। लोकान् प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्गं ससर्ज्ज ह

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। ससर्ज्ज सृष्टिन्तद्रूपां कल्पादिषु यथा पुरा

तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्। प्रधानसमकालं वै प्रादुर्भूतस्तमोमयः

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्व्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

प़ञ्चधा चाश्रितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः। सर्व्वतस्तमसा चैव दीपः कुम्भवदावृतः। बहिरन्तः प्रकाशश्च शुद्धो निःसंज्ञ एव च

यस्मात्तैः संवृता बुद्धिर्मुख्यानि करणानि च। तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

मुख्यसर्गे तथाभूतं ब्रह्मा दृष्ट्वा ह्यसाधकम्। अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततो न्यासोऽभ्यमन्यत

तस्याभिध्यायतस्तत्र तिर्य्यक् स्रोतोऽभ्यवर्त्तत। यस्मात्तिर्यग् व्यवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोतस्ततः स्मृतम्

तमोबहुत्वात्ते सर्व्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः। उत्पथग्राहिणश्चापि ते ध्यानाद्ध्यानमानिनः

तिर्य्यक्स्रोतस्तु दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अहंकृता अहंमना अष्टाविंशद्विधात्मकाः

एकादशेन्द्रियविधा नवधा चोदयस्तथा। अष्टौ च तारकाद्याश्च तेषां शक्तिविधाः स्मृताः

अतः प्रकाशास्ते सर्व्वे आवृताश्च बहिः पुनः। यस्मात्तिर्यक् प्रवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोताः स उच्यते

तिर्यक्स्रोताश्च दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अभिप्रायमथोद्धूतं दृष्ट्वा सर्व्वन्तथाभिधम्। तस्याभिध्यायतो नित्यं सात्त्विकः समवर्त्तत

ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स चैवोर्द्ध्वव्यवस्थितः। यस्माद्व्यवर्त्ततोह्द्ध्वन्तु ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च संवृता। प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

तेन वा तादयो ज्ञेयाः सृष्टात्मानो व्यवस्थिताः। ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै तेन सर्गस्तु स स्मृतः

ऊर्द्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः। प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततोऽन्यं सोऽभ्यमन्यत। ससर्ज्ज सर्गमन्यं स साधकं प्रभुरीश्वरः

अथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा। प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्‌स्रोतः सुसाधकम्। यस्मादर्वाक्व्यवर्त्तेत ततोऽर्व्वाक्स्रोत उच्यते

ते च प्रकाशबहुलास्तमः सत्त्वरजोधिकाः। तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः