वायुपुराणम्

अष्टरूप्यमतः प्रोक्तं प्राणस्याष्टकमेव च। गतिश्चोर्ध्वमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रयात्

कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः। प्रसंख्याय च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता

दौरात्म्यं चैव भोगानां परिणामविनिर्णंयः। दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम्

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम्। नानात्वदर्शनाच्छुद्धं ततस्तदभिवर्त्तते

ततस्तापत्रयातीतो नीरूपाख्यो निरञ्जनः। आनन्दो ब्रह्मणः प्रोक्तो न बिभेति कुतश्चन

कीर्त्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणोऽन्यस्य पूर्ववत्। कीर्त्त्यते ऋषिवंशश्च सर्वपापप्रणाशनः

इति कृत्यसमुद्देशः पुराणस्योपवर्णितः। कीर्त्त्यन्ते जगतो ह्यत्र सर्वप्रलयविक्रियाः। प्रवृत्तयश्च भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च। सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यत्वं यथा विभोः। जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमतः। पराशरस्य प्रद्वेषो विश्वामित्रकृतो यथा

वसिष्ठसम्भृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया। सन्तानहेतोर्विभुना चीर्णः स्कन्देन धीमता। दैवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा

एकं वेदञ्चतुष्पादञ्चतुर्द्धा पुनरीश्वरः। यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वान् स्वबुद्धितः। तस्य शिष्यैः प्रशिष्यैश्च शाखा भेदाः पुनः कृताः

प्रयोगैः षड्‌गुणीयैश्च यथा पृष्टः स्वयम्भुवा। पृष्टेन चानुपृष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः

सुनाभं दिव्यरूपाख्यं सत्याङ्गं शुभविक्रमम्। अनौपम्यमिदञ्चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः। पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ यद्धितम्

गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते। पुण्यः स देशो मन्तव्य इत्युवाच तदा प्रभुः। उक्त्वा चैवमृषीन् ब्रह्मा ह्यदृश्यत्वमगात्पुनः

गङ्गागर्भसमाहारं नैमिषेयत्वमेव च। ईजिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा। मृते शरद्वति तथा तस्य चोत्थापनं कृतम्

ऋषयो नैमिषेयास्तु श्रद्धया परया पुनः। निःसीमां गामिमां कृत्स्नां कृत्वा राजानमाहरन्। यथाविधि यथाशास्त्रं तमातिथ्यैरपूजयन्

प्रीतं तथा कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा। अन्तर्द्धानगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरोऽहरत्

अनुसस्रुर्हतं चापि नृपमैडं यथा पुरा। गन्धर्व सहितं दृष्ट्वा कलापग्रामवासिनम्

सन्निपातः पुनस्तस्य यथा यज्ञे महर्षिभिः। दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं यज्ञे वस्तु महात्मनाम्

तदा वै नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके। यथा विवदमानस्तु ऐडः संस्थापितस्तु तैः

जनयित्वा त्वरण्यान्ते ऐडपुत्रं यथायुषम्। समापयित्वा तत्सत्रमायुषं पर्युपासते

एतत्सर्वं यथावृत्तं व्याख्यातं द्विजसत्तमाः। ऋषीणां परमं चात्र लोकतन्त्रमनुत्तमम्

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम्। अवतारश्च रुद्रस्य द्विजानुग्रहकारणात्

तथा पाशुपता योगाः स्थानानाञ्चैव कीर्त्तनम्। लिङ्गोद्भवस्य देवस्य नीलकण्ठत्वमेव च

कथ्यते यत्र विप्राणां वायुना ब्रह्मवादिना। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्। कीर्त्तनं श्रवणं चास्य धारणञ्च विशेषतः

अनेन हि क्रमेणेदं पुराणं संप्रचक्ष्यते। सुखमर्थः समासेन महानप्युपलभ्यते। तस्मात् किञ्चित्सुमुद्दिश्य पश्चाद्वक्ष्यामि विस्तरम्

पादमाद्यमिदं सम्यक् योऽधीयीत जितेन्द्रियः। तेनाधीतं पुराणं तत् सर्वं नास्त्यत्र संशयः

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्‌गोपनिषदो द्विजः। न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः