वायुपुराणम्

भवत्येको द्विधा चैव त्रिधा मूर्तिविनाशनात्। एको ब्रह्मान्तकृच्चैव पुरुषश्चेति ते त्रयः ।। ५.

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। ब्राह्मी च पौरुषी चैव अन्तकारी च ते त्रयः ।। ५.

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी। या तामसी तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा। सात्त्विकी पौरुषी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। ५.

राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभवद्भवः ।। ५.

सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्याः शोचिष्णुरुच्यते। त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः ।। ५.

नानाप्रयोजनार्थां हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ठ्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च। वैष्णव्यानुगृहीता स्ता रौद्यानुग्रसते पुनः ।। ५.

एकः स्वयम्भुवः कालस्त्रिभिस्त्रीन् वै करोति सः। सृजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। ५.

इत्येताः कथिता स्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। प्रजापत्या च रौद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ।। ५.

एका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने। साङ्ख्ययोगपरे वीरैः पृथक्त्वैकत्वदर्शिभिः। अभिजातप्रभावज्ञैऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ५.

एकत्वे च पृथक्त्वे च तासु भिन्नाः प्रजास्त्विह । इदं परमिदं नेति ब्रुवतो भिन्नदर्शनाः ।। ५.

ब्रह्माणं कारणं केचित् केचित् प्राहुः प्रजापतिम्। केचिच्छिवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथाऽपरे। अविज्ञानेन संसक्ताः सक्ता रत्यादिचेतसा ।। ५.

तत्त्वं कालञ्च देशञ्च कार्याण्यावेक्ष्य तत्त्वतः। कारणञ्च स्मृता ह्येता नानार्थेष्विह देवताः ।। ५.

एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेन स निन्दति। एकं प्रशसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसति। एकं यो वेत्ति पुरुषं तमाहुर्ब्रह्मवादिनम् ।। ५.

अद्वेषस्तु सदा कार्यो देवतासु विजानता। न शक्यमीश्वरं ज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थितम् ।। ५.

एकात्मा स त्रिधा भूत्वा संमोहयति यः प्रजाः। एतेषाञ्च त्रयाणान्तु विचरन्त्यन्तरं जनाः ।। ५.

जिज्ञासन्तः परीक्षन्तः सक्ता रूपाविचेतसः। इदं परमिदं नेति वदन्ति भिन्नदर्शिनः ।। ५.

यातुधानान् विशन्त्येताः पिशाचांश्चैव तान्नरान् । एकत्वेन पृथक्त्वेन स्वयम्भूर्व्यवतिष्ठते ।। ५.

गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन् प्रजाः। तेष्वेकं यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ।। ५.

तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्ये व्यवस्थिताः। तस्मात् पृथक्त्वमेकत्वसङ्ख्या सङ्ख्यागतागतम्। एकत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति ।। ५.

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णीते ग्रसते चैव ते प्रजाः । गुणात्मकत्वात्र्त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते ।। ५.

रुद्रं ब्रह्‌माणमिन्द्रञ्च लोक पालान् ऋषीन् दनून्। देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः ।। ५.

प्राजापत्या तनुर्या च तनुर्या चैव वैष्णवी। मन्वन्तरे च कल्पे च आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ५.

तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीह निबोधत ।। ५.

राजस्या ब्राह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामस्यास्तस्य चांशेन कालात्मा रुद्र उच्यते । सात्त्विक्याः पुरुषांशेन यज्ञे विष्णुरभूत्तदा ।। ५.

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्मणस्तनवोंऽशजाः। कालो भूत्वा पुनश्चासौ रुद्रः संहरते प्रजाः ।। ५.

सम्प्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरश्मिर्द्दिवाकरः। भूत्वा संवर्त्तकादित्यो लोकांस्त्रीन् स तदादहत् ।। ५.

विष्णुः प्रजानुगृह्णाति नामरुपविपर्यये । तस्यान्तस्यामवस्थायां तत्तदुत्पत्तिकारणम् ।। ५.

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः। तस्यांशेन विजज्ञे स इह स्वायम्भुवेऽन्तरे। आकूत्यां मनसो देव उत्पन्नः प्रथमे विभुः ।. ५.

ततः पुनः स वै देवो प्राप्ते स्वारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्पन्नो ह्यतीतस्तुषितैः सह ।। ५.