वायुपुराणम्

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः । एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।। ५.

सर्वे देवगणा विप्रास्त्रय स्त्रिंशत्तु छन्दजाः। एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते ।। ५.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। एते देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगे युगे ।। ५.

साध्याश्च वसवो विश्वे रुद्रादित्यास्तथैव च। अभिजात्या प्रभावैश्च कर्मभिश्चैव विश्रुताः ।। ५.

प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते ।। ५.

यश्च यस्मात् प्रभवति यश्च यस्मिन् प्रतिष्ठितः। ज्यायान्यो मध्यमश्चैव कनीयान् यश्च तेषु वै ।। ५.

प्रधानभूतो यस्तेषां गुणभूतश्च तेषु यः। कर्मभिश्चाभिजात्या च प्रभावेण च यो महान्। एतत् प्रभ्रूहि नः सर्वं त्वं हि वेत्थ यथायथम् ।। ५.

अत्र वो वर्णयिष्येहमन्तरन्तेषु यत् स्मृतम्। यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राणां श्रृणुध्वं मे विवक्षतः ।। ५.

राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव ताः स्मृताः । तन्वः स्वयम्भुवः प्रोक्ताः काले काले भवन्ति याः ।। ५.

एतासामन्तरं वक्तुं नैव शक्यं द्विजोत्तमाः। गुणवृद्धिनिबन्धत्वाद् द्विधानुग्रहबन्धतः ।। ५.

प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च गुणवृद्धिमिह द्विजाः। यथाशक्ति प्रवक्ष्यामि तनूनां तन्निबोधत ।। ५.

एका तु कुरुते तासां राजसी सर्वतः प्रजाः। एका चैवार्णवस्था तु सानुगृह्णाति सात्त्विकी। एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रसते प्रजाः ।। ५.

रजसा तु समुद्रिक्तो ब्रह्मा सम्भवते यदा। पुरुषाख्या तदा तस्य सात्त्विकी विनिवर्त्तते ।। ५.

यदा भवति कालात्मा उद्रेकात्तमसस्तु सः। ब्रह्माख्या सा तदा त्वस्य राजसी विनिवर्त्तते ।। ५.

सत्त्वोद्रेकात्तु पुरुषो यदा भवति स प्रभुः। कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्नभवतीति वै ।। ५.

क्रमात्तस्य निवर्त्तन्ते रूपं नाम च कर्म च। त्रैलोक्ये वर्त्तमानस्य सर्वानुग्रहनिग्रहैः ।। ५.

यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्तरमुच्यते। यदा च पुरुषो ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः ।। ५.

मणिर्विभजते वर्णान् विचित्रान् स्फटिके यथा। वैमल्यादाश्रयवशात्तद्वर्णः स्यात्तदञ्जनः ।। ५.

तदा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम्। एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्घनम् ।। ५.

एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेनावतिष्ठते। रूपतो वर्णतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ।। ५.

भवत्येको द्विधा चैव त्रिधा मूर्तिविनाशनात्। एको ब्रह्मान्तकृच्चैव पुरुषश्चेति ते त्रयः ।। ५.

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। ब्राह्मी च पौरुषी चैव अन्तकारी च ते त्रयः ।। ५.

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी। या तामसी तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा। सात्त्विकी पौरुषी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। ५.

राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभवद्भवः ।। ५.

सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्याः शोचिष्णुरुच्यते। त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः ।। ५.

नानाप्रयोजनार्थां हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ठ्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च। वैष्णव्यानुगृहीता स्ता रौद्यानुग्रसते पुनः ।। ५.

एकः स्वयम्भुवः कालस्त्रिभिस्त्रीन् वै करोति सः। सृजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। ५.

इत्येताः कथिता स्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। प्रजापत्या च रौद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ।। ५.

एका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने। साङ्ख्ययोगपरे वीरैः पृथक्त्वैकत्वदर्शिभिः। अभिजातप्रभावज्ञैऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ५.