वायुपुराणम्

शुद्धत्वान्न तु देश्यो वै दृष्टत्वात्समदर्शनः। आत्मप्रत्ययकारी सारनूनञ्चापि हेतुकम्। भावग्राह्यमनुमान्यं चिन्तयन्न प्रमुह्यते ।। ४०.

यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्। दृश्यादृश्येषु निर्द्देश्यं तदा तदुद्धरं वरम् ।। ४०.

एवं ज्ञात्वा स विज्ञाता ततः शान्तिं नियच्छति। कार्य्ये च कारणे चैव बुद्ध्यादौ भौतिके तदा ।। ४०.

संप्रयुक्तो वियुक्तो वा जीवतो वा मृतस्य च। विज्ञाता न च दृश्येत पृथक्त्वेनेह सर्व्वशः ।। ४०.

स्वेनात्मानं तमात्मानं कारणात्मा नियच्छति। प्रकृतौ कारणे चैव स्वात्मन्येवोपतिष्ठति ।। ४०.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः। एकत्वं वा पृथक्त्वं वा क्षेत्रज्ञपुरुषेति वा ।। ४०.

आत्मवान् स निरात्मा वा चेतनोऽचेतनोऽपि वा। कर्त्ता वा सोऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव वा ।। ४०.

यज्ज्ञात्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञे तु निरञ्जने। अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यत्वादहेतुनि ।। ४०.

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवाप्यत्वाच्च सर्वशः। नाभिलिम्पति तत्तत्त्वं सम्प्राप्य मनसा सह ।। ४०.

क्षेत्रेज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने। व्यपे(ये)तसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते ।। ४०.

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यो न विद्यते। एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

सृजते ग्रसते चैव ग्रस्तः पर्यवतिष्ठते। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्वं प्रवर्त्तते ।। ४०.

अधिष्ठानप्रवृत्तेन तस्य ते बुद्धिपूर्वकम्। साधर्म्यवैधर्म्यकृतसंयोगो विधितस्तयोः। अनादिमान् स संयोगो महापुरुषजः स्मृतः ।। ४०.

यावच्च सर्गप्रतिसर्गकालस्तावच्च तिष्ठति सुसन्निरुध्य। पूर्वं हितव्ये तदबुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थमेव ।। ४०.

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वं प्रधानिकी चेश्वरकारिता च। अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति ।। ४०.

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः। उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कविभिस्तत्प्रमुच्यते ।। ४०.

इत्येष प्रतिसर्गोवस्त्रिविधः कीर्त्तितो मया ४०.

सूत सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह ।। ४१.

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम् ।। ४१.

अत्यद्भुतानि कर्म्माणि विधिमान्धर्म्मनिश्चयः। विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम् ।। ४१.

तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा। मनःकर्मसुखं सौते प्रीणात्याभूतसम्भवम् ।। ४१.

एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः । पप्रच्छुः सत्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

कथं सूत महाप्राज्ञ पुनं सर्गः प्रपत्स्यते। बन्धेषु सम्प्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये ।। ४१.

विकारेष्वविसृष्टोषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते। अप्रवृत्तौ ब्रह्मणस्तु महासायुज्यगैस्तदा । कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ४१.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः । व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

अहं वौ वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते। पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तं निबोधत ।। ४१.

दृष्टं चैवानुमेयञ्च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः। तस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह ।। ४१.

अव्यक्तवत् परोक्षत्वाद्घ्रहणं तद्दुरासदम्। विकारैः प्रतिसंदृष्टे गुणसाम्ये निवर्त्तते ।। ४१.

प्रधानं पुरुषाणाञ्च साधर्म्म्येणैव तिष्ठति। धर्म्माधर्म्मौ प्रलीयेते अव्यक्तौ प्राणिनां सदा ।। ४१.