वायुपुराणम्

तथाभूतो शरीरत्वादविधिभ्यस्तु स स्मृतः। पीडबन्धवधासङ्गादप्रतीकारलक्षणः ।। ३९.

ऊर्द्ध्वं सैलमितास्ते तु निरालोकाश्च ते स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

ऊर्द्ध्वं लोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ। कूटाङ्गारप्रमाणैश्च शरीरी मूत्रनायकः ।। ३९.

उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः। दुःख प्रकर्षश्चोग्रत्वं तेषु सर्वेषु वै स्मृतः ।। ३९.

यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषे गते ततः। देवाश्च नारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः ।। ३९.

धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः। उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः ।। ३९.

पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्रान् ह्यधोगतान्। नारकाश्च तथा देवान् सर्वान्पश्यन्त्यधो मुखान् ।। ३९.

अनग्रमूलता यस्माद्धारणाश्च स्वभावतः। तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते ।। ३९.

एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते। अथाब्रुवन्पुनर्वायुं ब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा ।। ३९.

ऋषय ऊचुः।। सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम्। संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च तान् ।। ३९.

सह्ख्यया परिसङ्ख्याय ततः प्रब्रूहि कृत्स्नशः। ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। ३९.

वायुरुवाच।। न शक्या जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथञ्चन। अनाद्यन्ताश्च संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्यवस्थिताः। गणना विनिवृत्तैषामानन्त्येन प्रकीर्त्तिताः ।। ३९.

न दिव्यचक्षुषा ज्ञातुं शक्या ज्ञानेन वा पुनः। चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते नराधिपः ।। ३९.

अनाध्यानादवेद्यत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते। ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत ।। ३९.

यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह। पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु सम्भवाः ।। ३९.

संसेकजानाम्भागेन सहस्रेणैव सम्मिताः। औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। ३९.

सहस्रेणैव भागेन सत्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ।। ३९.

यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिणां भवेत्। पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ।। ३९.

चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिंस्तु सर्व्वशः ।। ३९.

यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः। धार्म्मिकास्तेन भागेन विज्ञेयाः सम्मिताः पुनः ।। ३९.

सहस्रेणैव भागेन धार्म्मिकेभ्यो दिवङ्गताः। यः सहस्रतमो भागो धार्म्मिकाणां भवेद्दिवि। संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ।। ३९.

स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातना स्थानवासिनः। पतिता श्चूर्णमुद्देशाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये। रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ।। ३९.

वेदनाकटुकास्तब्धा यातना स्थानमागताः। उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ।। ३९.

ततो घनात्मिकश्चापि शीतात्मा सततं तपः। एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे च धार्म्मिका नराः ।। ३९.

एषा संख्या कृता संख्या ईश्वरेण स्वयम्भुवा। गणना विनिवृत्तैषा सङ्ख्या ब्राह्मी च मानुषी ।। ३९.

ऋषय ऊचुः। महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा। उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च। लोकान्तरञ्च यादृग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदन्तत्त्वमुवाच ह ।। ३९.२१० वायुरुवाच।। व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः। प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ३९.

ऋभुः सनत्कुमाराद्याः सम्बुद्धाः शुद्धबुद्धयः। व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मेवसत्तमाः ।। ३९.