वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः।। कस्मादेष परार्द्धश्च कश्चैष पर उच्यते। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम ।। ३९.

सूत उवाच।। श्रृणुध्वं मे परार्द्धञ्च परिसंख्यां परस्य च। एवं दश शतञ्चैव सहस्रञ्चैव सङ्ख्यया ।। ३९.

विज्ञेयमासहस्रन्तु सहस्राणि दशायुतम्। एकं शतसहस्रन्तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः ।। ३९.

तथा शतसहस्राणामर्बुदं कोटिरुच्यते। अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः ।। ३९.

सहस्रमपि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः। दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः ।। ३९.

शतं कोटिसहस्राणां सङ्कुरित्यभिधीयते। कोटि सहस्र स्राणां कोटीनां दशधा पुनः। गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

कोटीनां सहस्रमयुतमित्ययं मध्य उच्यते। कोटि सहस्र नियुता स चान्त इति संज्ञितः ।। ३९.

कोटिकोटिसहस्राणिं परार्द्ध इति कीर्त्यते । परार्द्धद्विगुणञ्चापि परमाहुर्मनीषिणः ।। ३९.

शतमाहुः परिदृढं सहस्रं परिपद्मकम्। विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः ।। ३९.

अर्बुदं निर्बुदञ्चैव खर्बुदञ्च ततः स्मृतम्। खर्वञ्चैव निखर्वञ्च शङ्कुः पद्मं तथैव च ।। ३९.

समुद्रं मध्यमञ्चैव परार्द्धमपरं ततः। एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ ।। ३९.

शतानीति विजानीयात् संज्ञितानि महर्षिभिः। कल्पसंख्या प्रवृत्तस्य परार्द्धं ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ३९.

तावच्छेषोऽपि कालोऽस्य तस्यान्ते प्रतिसृज्यते। पर एष परार्द्धञ्च संख्यातः संख्यया मया ।। ३९.

यस्मादस्य परं वीर्यं परमायुः परन्तपः। परा शक्तिः परो धर्म्मः परा विद्या परा धृतिः ।। ३९.

परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च। तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।। ३९.

परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेषु ततः परः। संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धं तु परार्द्धता ।। ३९.

संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तं त्रिकम्। संख्येयं संख्यया दृष्टमपारार्द्धाद्विभाष्यते ।। ३९.

राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यस्य लक्षणम्। आनन्त्यं सिकताख्येषु दृष्टवान् पञ्चलक्षणम् ।। ३९.

ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यातं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः। एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात् सर्व्वं ब्रह्मानुपश्यति ।। ३९.

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः। बाष्पपर्य्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्घद्घदस्वराः ।। ३९.

पप्रच्छुर्मातरिश्वानं सर्व्वे ते ब्रह्मवादिनः। ब्रह्मलोकस्तु भगवन् यावन्मात्रान्तरः प्रभो ।। ३९.

योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु। क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ३९.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवाक्। उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम् ।। ३९.

वायुरुवाच।। एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वं मे विवक्षितम्। अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महास्थूलो विभाष्यते ।। ३९.

दशैव महतां भागा भूतादिः स्थूल उच्यते। दशभागाधिकं चापि भूतादिः परमाणुकः ।। ३९.

परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु बावग्राह्यो न चक्षुषा। यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणु तत् ।। ३९.

जालान्तरगतं भानोर्यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते ।। ३९.

अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् । त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते ।। ३९.

त्रसरेणवश्च येऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु स स्मृतः । तेऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः ।। ३९.