वायुपुराणम्

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मात्तरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ३८.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम् ।। ३८.

संस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ता व्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३८.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन्। पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ।। ३८.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः। मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्त्वाद्रवेर्वशादूर्द्ध्वमधश्चरन्ति ।। ३८.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः। सद्भाविताख्यातिवशाच्च धर्म्म्याः पुनर्निसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः ।। ३८.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम्। मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः। सह प्रज्ञानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश ।। ३८.

स युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

एतद्ब्राह्ममहो ज्ञेयं तस्य संख्यां निबोधत। निमेषस्तुल्य मात्रा हि कृतो लघ्वक्षरेण तु ।। ३८.

मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृता। लवः क्षणास्तु पञ्चैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः ।। ३८.

प्रस्थः सप्तोदकाश्चैव साधिकास्तु लवः स्मृतः। लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेयै मुहूर्तस्त्रिंशतः कलाः ।। ३८.

मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः। अहोरात्रं कलानान्तु व्यधिकानि शतानि षट् ।। ३८.

ताश्चैव संख्याया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा। निमेषा दश पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

त्रिंशत्कला मुहूर्त्तस्तु दशभागः कला स्मृता। चत्वारिंशत्कलानान्तु मुहूर्त्त इति संज्ञतः ।। ३८.

मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः। तत्स्थाने नाम्भसाश्चापि पलान्यथ त्रयोदश ।। ३८.

मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते। एते चाप्युदकप्रस्थाश्चत्वारो नालिको धटः ।। ३८.

हेममाषैः कृतच्छिद्रै श्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः. समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्तो वै द्विनालिकौ ।। ३८.

रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु नृषु नित्यशः। अधिकं षट् शतं पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रन्तु दशाधिकम्। सावनेन तु मासेन ह्यब्दोऽयं मानुषः स्मृतः ।। ३८.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः। अह्नाऽनेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी ।। ३८.

तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञा या ह्युपलक्ष्यताम्। कलानां सुपरीमाणात्काल इत्यभिधीयते ।। ३८.

यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु तत् स्मृत। शतानाञ्च सहस्राणि दशद्विगुणतानि च। नवतिञ्च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु ।। ३८.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम्। संस्थासम्भजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरन्तदा ।। ३८.

संप्लावनस्य कालन्तु मानुषेणैव सम्मतम्। मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदाक्षरम् ।। ३८.

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः। संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्मान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ३८.

एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्त्तिते त्विह तौकिके। तासां सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्यं वक्ष्याम्यहःक्षये ।। ३८.

कोटिशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु। द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ३८.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। आशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु ।। ३८.

मानुषाख्येण सङ्ख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः। सप्त सूर्य्यास्तदाऽग्रेषु तदा लोकेषु तेषु वै ।। ३८.