वायुपुराणम्

एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।। ३८.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रीयपथे यः पुरुषो निरुच्यते ।। ३८.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता ह्यपूर्व्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान् वै संपद्यते वै तमसः परस्तात् ।। ३८.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलप्लुते। सुषुप्सुरप्रकाशां स्वां रात्रिं तु कुरुते प्रभुः ।। ३८.

चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्व्वाण्डमण्डिताः। पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः ।। ३८.

जनलोकविवर्त्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः। भृग्वादयो महात्मानः पूर्व्वे व्याख्यातलक्षणाः ।। ३८.

सत्यादीन् सप्तलोकान् वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा। ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीषु रात्रिषु ।। ३८.

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सप्तकालं स्वरात्रिषु। कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते ।। ३८.

स यष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजापतिः ।। ३८.

अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत्। ततस्ते वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले ।। ३८.

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः प्रजापतिः। मनः सिसृक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः ।। ३८.

एवं सलोके निर्वृत्ते उपशान्ते प्रजापतौ। ब्रह्मनैमित्तिके तस्मिन् कल्पिते वै प्रसंयमे ।। ३८.

देहैर्वियोगः सत्वानां तस्मिन् वै कृत्स्नशः स्मृतः। ततो दग्धेषु भूतेषु सर्व्वेष्वादित्यरश्मिभिः। देवर्षिमनुवर्य्येषु तस्मिन् सङ्कलने तदा ।। ३८.

गन्धर्वादीनि सत्वानि पिशाचान्तानि सर्व्वशः। कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै ।। ३८.

तिर्यग्योनीनि सत्वानि नारकेयानि यान्यपि। तदा तान्यपि दग्धानि धुतपापानि सर्व्वशः। जने तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३८.

व्युष्टायान्तु रजन्यां तु ब्रह्मणेऽव्यक्तयोनये। जायन्ते हि पुनस्तानि सर्व्वभूतानि कृत्स्नशः ।। ३८.

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्व्वश्चतुर्विधाः। तेषामपीह सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।। ३८.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमनं स्मृतम्। तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते ।। ३८.

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्व्वाणि भूतानि जायन्ते हि वर्षास्विह ।। ३८.

स्थावरादीनि सत्त्वानि कल्पे कल्पे तथा प्रजाः। यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य्यये ।। ३८.

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मात्तरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ३८.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम् ।। ३८.

संस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ता व्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३८.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन्। पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ।। ३८.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः। मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्त्वाद्रवेर्वशादूर्द्ध्वमधश्चरन्ति ।। ३८.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः। सद्भाविताख्यातिवशाच्च धर्म्म्याः पुनर्निसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः ।। ३८.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम्। मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः। सह प्रज्ञानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश ।। ३८.

स युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

एतद्ब्राह्ममहो ज्ञेयं तस्य संख्यां निबोधत। निमेषस्तुल्य मात्रा हि कृतो लघ्वक्षरेण तु ।। ३८.