वायुपुराणम्

कथं सप्तर्षयः सिद्धा ये वै स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरं समासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल ।। ४.

भवाभिशापात्संविद्धा ह्यप्राप्तास्ते तदा तपः। उपपन्ना जने लोके सकृदागामिनस्तु ते ।। ४.

ऊचुः सर्वे ततोऽन्योन्यं जनलोके महर्षयः। ऊचुरेव महाभागा वारुणे वितते क्रतौ ।। ४.

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। पितामहात्मजाः सर्वे ततः श्रेयो भविष्यति ।। ४.

स्वायम्भुवेऽन्तरे शप्ताः सप्तार्थं ते भवेन तु। जज्ञिरे वै पुनस्ते ह जनलोकाद्दिवं गता ।। ४.

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया। ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं द्वितीयमिति नः श्रुतम् ।। ४.

भृगुरङ्गिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ।। ४.

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ।। ४.

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेद श्चाभवत्तत्र पदक्रमविभूषितः ।। ४.

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः। स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तसूक्तब्राह्मणमन्त्रवान् ।। ४.

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरःसरः। विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः सम्भृतोऽभवत् ।। ४.

ब्रह्म वेदस्तथा घोरैः कृत्याविधिभिरन्वितः। प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरोऽभवत् ।। ४.

लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तस्वरभक्तयः। आश्रयस्तु वषट्‌कारो निग्रहप्रग्रहावपि ।। ४.

दीप्ता दीप्तिरिलादेवी दिशः प्रदिशगीश्वराः । देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च ।। ४.

आयुः सर्वत एवैते देवस्य यजतो मुखे। मूर्त्तिमन्तः स्वरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः ।। ४.

स्वयम्भुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि। ब्रह्मर्षेर्भावभूतस्य विधानाच्च न संशयः ।। ४.

कृत्वा जुहाव स्रुग्भ्याञ्च स्रुवेण परिगृह्य च। आज्यवज्जुहुवाञ्जक्रे मन्त्रवच्च पितामहः ।। ४.

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः। तस्यार्वाक् तेजसस्तस्य यज्ञे लोकेषु तैजसम्। तमसाभावव्याप्यत्वं तथा सत्त्वं तथा रजः ।। ४.

सगुणात्तेजसो नित्यमाकाशे तमसि स्थितम्। तमसस्तेजसत्वाच्च सर्वभूतानि जज्ञिरे ।। ४.

यदा तस्मिन्नजायन्त काले पुत्रास्तु कर्मजाः। आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह ।। ४.

शुक्रे हुतेऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः। ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्त वै प्रसवैर्गुणैः ।। ४.

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निःसृतः कविः। हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिःसृतम्। भृगुस्त्वमिति होवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः ।। ४.

महादेवस्तथोद्भूतं दृष्ट्वा ब्राह्मणमब्रवीत्। ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वयं प्रभो। विजज्ञेऽथ भृगुर्द्देवो मम पुत्रो भवत्वयम् ।। ४.

तथोति समनुज्ञातो महादेवः स्वयम्भुवा। पुत्रत्वे कल्पयामास महादेवस्तथा भृगुम्। वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यञ्च स प्रभुः ।। ४.

द्वितीयन्तु ततः शुक्रमङ्गारेष्वपतत्प्रभुः। अङ्गारेष्वङ्गिरोऽङ्गानि संहितानि ततोऽङ्गिराः ।। ४.

सम्भूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्। रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयोऽयं ममास्त्विति ।। ४.

एवमस्त्विति सोऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः। तस्मादङ्गिरसश्चापि आग्नेया इति नः श्रुतम् ।। ४.

षट्‌कृत्यस्तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा। हुते समभवंस्तत्र षड्ब्रह्माण इति श्रुतिः ।। ४.

मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः। क्रतौ तस्मिन् सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ।। ४.