वायुपुराणम्

तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेष्वानन्त्यमश्नुते ।। २९.

दानाच्छ्रेयांस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्रेयस्तथा तपः। संन्यासस्तपसः श्रेयांस्तस्माज्ज्ञानं गुरुः स्मृतम् ।। २९.

श्रृयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः ।। २९.

कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्चानृहवानृथुः आर्ष्टिषेणोऽमीढश्च भागान्योन्यस्तथैव च ।। २९.

कक्षीवश्चैव शिजयस्तथान्ये च महारथाः। रथीतरश्च रुन्दश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ।। २९.

क्षात्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषिताङ्गताः । एते राजर्षयः सर्व्वे सिद्धिं सुमहतीङ्गताः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वंशं महात्मनः ।। २९.

सूत उवाच।। एते पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन् महाबलाः। स्वर्भानुतनया विप्राः प्रभायां जज्ञिरे नृपाः ।। ३०.

नहुषः प्रथमस्तेषां पुत्रधर्म्मा ततः स्मृतः। धर्म्मवृद्धात्मजश्चैव सुतहोत्रो महायशाः ।। ३०.

सुतहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः। काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः ।। ३०.

पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च ।। ३०.

एतस्य वंशे सम्भूता विचित्रैः कर्म्मभिर्द्विजाः। शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणश्चरन्तस्तस्य चात्मजः ।। ३०.

शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षात्रोपेता द्विजातयः। काशस्य काशयो राष्टः पुत्रो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

धर्म्मश्च दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः। तपसा सुमहातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः। अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिमं पुनः ।। ३०.

ऋषय ऊचुः ।। कथं धन्वन्तरिर्द्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान्। एतद्वेदितुमिच्छामस्ततो ब्रूहि प्रियं तथा ।। ३०.

सूत उवाच।। धन्वन्तरेः सम्भवोऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः। स सम्भूतः समुद्रान्ते मथ्यमानेऽमृते पुरा ।। ३०.

उत्पन्नः सकलात् पूर्व्वं सर्व्वतश्च श्रियावृतः। सर्व्वसंसिद्धकायं तं दृष्ट्वा विष्टम्भितः स्थितः। अजस्त्वमिति होवाच तस्मादजस्तु सः स्मृतः ।। ३०.

अजः प्रोवाच विष्णुं तं तनयोऽस्मि तव प्रभो। विधत्स्व भागं स्थानञ्च मम लोके सुरोत्तम ।। ३०.

एवमुक्तः सुदृष्ट्वा तु तथा प्रोवाच स प्रभुः । कृतो यज्ञविभागस्तु यज्ञियौर्हे सुरैस्तथा ।। ३०.

वेदेषु विधियुक्तञ्च विधिहोत्रं महर्षिभिः। न शक्यमिह होमो वै तुल्यं कर्त्तुं कदाचन ।। ३०.

अर्वाक्सुतोऽसि हे देव नाममन्त्रोऽसि वै प्रभो। द्वितीयायान्तु सम्भूत्यां लोके ख्यातिङ्गमिष्यसि ।। ३०.

अणिमादियुता सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति। तेनैव च शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो। चारुमन्त्रैर्घृतैर्गन्धैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। ३०.

अथ च त्वं पुनश्चैव आयुर्वेदं विधास्यसि। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राग्दिष्टस्त्वब्जयोनिना ।। ३०.

द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भविता त्वं न संशयः। तस्मात् तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दघे ततः ।। ३०.

द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट्। पुत्रकाम स्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा ।। ३०.

अजं देवन्तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः। वरेण च्छन्दयामास प्रीतो धन्वन्तरिर्नृपम् ।। ३०.

नृप उवाच।। भगवन् यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे धृतिमान् भव। तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत ।। ३०.

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा। काशिराजो महाराजः सर्व्वरोगप्रणाशनः ।। ३०.

आयुर्वेदं भरद्वाजश्चकार सभिषक्क्रियम्। तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ।। ३०.

धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः। अथ केतुमतः पुत्रो विभो भीमरथो नृपः। दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपोऽभवत् ।। ३०.