वायुपुराणम्

अन्तरं चाक्षुषस्यात्र मनोः षष्ठन्तु हीयते। मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।। २.

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः। गन्धर्वोप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः ।। २.

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसम्भवाः। सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।। २.

देवानां दानवानाञ्च देवर्षीणाञ्च ते शुभः। सम्भवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः ।। २.

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया। कथं प्रचेतसत्वञ्च पुनर्लेभे महातपाः ।। २.

एतन्नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि। स दौहित्रश्च सोमस्य कथं श्वशुरताङ्गतः ।। २.

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः। ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये नराः ।। २.

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। २.

ज्यैष्‌ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः। तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश्चैव कारणम् ।। २.

इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम्। प्रजानामायुरुत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते ।। २.

एष सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समा सतः। इत्येते षढविसर्गा हिक्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः। स्वायम्भुवाद्या- संक्षेपाच्चाक्षुषान्ता यथाक्रमम् ।। २.

एते सर्गा यथाप्रज्ञं प्रोक्ता वै द्विजसत्तमाः। वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः ।। २.

अनन्ता नातिरिक्ताश्च सर्वे सर्गा विवस्वतः। आरोग्यायुष्प्रमाणेन धर्मतः कामतोऽर्थतः। एतानेव गुणानेति यः पठत्यनसूयकः ।। २.

वैवस्वतस्य वक्ष्यामि साम्प्रतस्य महात्मनः। समासाद्व्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत ।। २.

सूत उवाच।। सप्तमे त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह। मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः ।। ३.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः। भृगवोऽङ्गिरसश्चैव ह्यष्टौ देवगणाः स्मृताः ।। ३.

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः। साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः ।। ३.

भृगोस्तु भार्गवो देवो ह्यङ्गिरोऽङ्गिरसः सुतः । वैवस्वतेऽन्तेरे ह्यस्मिन् नित्यं ते छन्दजाः सुराः ।। ३.

एष सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः साम्प्रतः शुभः। तेजस्वी साम्प्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः ।। ३.

अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते ये च साम्प्रतम्। सर्वे मन्वन्तरेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।। ३.

भूतभव्यभवन्नाथः सहस्राक्षः पुरन्दरः । मघवन्तश्च ते सर्वे श्रृङ्गिणो वज्रपाणयः। सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक् शतगुणेन तु ।। ३.

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्त्यबलानि च। अभिभूयावतिष्ठन्ते धर्माद्यैः कारणैरपि ।। ३.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मेनिबोधत ।। ३.

भूतं भव्यं भविष्यं तत् स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः। भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम् । भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम् ।। ३.

ध्यायता पुत्रकामेन ब्रह्मणाग्रे विभाषितम्। भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोकोऽयमभूत्तदा ।। ३.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्वाद्दर्शनत्वाच्च भूर्लोकोऽयमभूत्ततः। अतोऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्विजैः स्मृतः ।। ३.

भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽयमुच्यते ।। ३.

भवनात्तु भुवर्लोको निरुक्तज्ञैर्निरुच्यते। अन्तरिक्षं भुवस्तस्माद् द्वितीयो लोक उच्यते ।। ३.

उत्पन्ने तु भुवर्लोके तृतीयं ब्रह्मणा पुनः । भव्येति व्याहृतं यस्माद्भव्यो लोकस्तदाऽभवत् ।। ३.