वायुपुराणम्

हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमेव च। मनोहरमधात्र्यञ्च गन्धर्वानुगतश्च यः ।। २४.

अलम्बुषेष्टश्च तथा नारदप्रिय एव च। कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ।। २४.

करोपनीत विनता श्रीराख्यो भार्गवप्रियः। विंशतिर्मध्यमग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्द्दश ।। २४.

तथा पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ।। २४.

उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च। हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत। मूर्च्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ।। २४.

करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले। सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ।। २४.

मनुदेशसमुत्पन्ना मूर्च्छना शुद्धमध्यम्। मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्व्वश्चात्र देवता ।। २४.

मृगैः सह सञ्चरते सिद्धानां मार्गदर्शने। यस्मात्तस्मात् स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ।। २४.

सा चाश्रमसमायुक्ता अनेकान् पौरवान् रवान्। मूर्च्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ।। २४.

ताल उत्तरमन्द्रांशः षड्जदैवतकां विदुः। तस्मादुत्तरतालञ्च प्रथमं स्वायतं विदुः। तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवतास्य ध्रुवो ध्रुवम् ।। २४.

अपानादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः। स्यादियं मूर्च्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ।। २४.

शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः। उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्‌जिकम् ।। २४.

यः सतां मूर्च्छनां कृत्वा पञ्चमस्वरको भवेत् । यक्षीणां मूर्च्छना सा तु याक्षिका मूर्च्छना स्मृता ।। २४.

नागदृष्टिर्विषा गीता नोपसर्पन्ति मूर्च्छनाम्। भवन्तीव हृता ह्येते ब्रह्मणा नागदेवताः। अहीनां मूर्च्छना ह्येषा वरुणश्चात्र देवता ।। २४.

शकुन्तकानां कृत्वा च उपमां यान्ति किन्नराः । उत्तमां मूर्च्छना तस्मात् पक्षिराजोऽत्र देवता ।। २४.

गान्धाररागशब्देन गां च धारयतेऽर्थतः। तस्माद्विशुद्धगान्धारी गन्धर्वश्चाधिदैवतम् ।। २४.

गान्धारानन्तरं गत्वा सृष्टेयं मूर्च्छना यतः। तस्मादुत्तरगान्धारी वसवश्चात्र देवताः ।। २४.

सेयं खलु महाभूता पितामह मुपस्थिता। षड्जेयं मूर्च्छना तस्मात् स्मृता ह्यनलदेवता ।। २४.

दिव्येयं चायता तेन मन्दषष्ठा च मूर्च्छने। निवृत्तगुणनामानं पञ्चमञ्चात्र धैवतम् ।। २४.

पूर्णाः सप्तस्वरा ह्येवं मूर्च्छनाः संप्रकीर्त्तिताः। नानासाधारणाश्चैव षडेवानुविदस्तथा ।। २४.

पूर्व्वाचार्य्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः। त्रिंशतं वै अलङ्कारांस्तान् मे निगदतः श्रृणु ।। २५.

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैःस्वैर्वर्णैः प्रहेतवः। संस्थानयोगैश्च तथा पादानां चान्ववेक्षया ।। २५.

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारस्य पूरणम्। पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात् पृष्ठतोऽथवा ।। २५.

स्थानानि त्रीणि जानीयादुरःकण्ठशिरस्तथा। एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः ।। २५.

चत्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारश्चतुर्विधः। विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः ।। २५.

स्थायी वर्णः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम्। आरोहणं चतुर्थन्तु वर्णं वर्णविदो विदुः ।। २५.

तत्रैकः संचरस्थायी सचरास्तचरीभवन्। अथ रोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत् ।। २५.

आरोहणेन चारोहवर्णं वर्णविदो विदुः। एतेषामेव वर्णानामलङ्कारान्निबोधत ।। २५.

अलङ्कारास्तु चत्वारः स्थापनी क्रमरेजिनः। प्रमादश्चाप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। २५.