वायुपुराणम्

हविर्द्धानात्षडाग्नेयी धिषणाऽजनयत्सुतान्। प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ।। २.

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः। बलुश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराढसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीन बर्ह्यसौ ।। २.

समुद्रतनयायान्तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तमसः पारे सवर्णायां प्रजापतेः। सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीन बर्हिषः ।। २.

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। २.

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामाववृर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ।। २.

प्रत्याहते तदा तस्मिंश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः। दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।। २.

तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः। मुखेभ्यो वायुमग्निञ्च ससृजुर्ज्जातमन्यवः ।। २.

उन्मूलानथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुरशोषयत्। तानग्निरदहद्वोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ।। २.

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु। उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रचेतसः ।। २.

दृष्ट्वा प्रयोजनं सर्वं लोकसन्तानकारणात्। कोपन्त्यजत राजानः सर्वं प्राचीनबर्हिषः ।। २.

वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्येतामग्निमारुतौ। रत्नभूता तु कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी ।। २.

भविष्यं जानता ह्येषा मया गोभिर्विवर्द्धिता। मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता। भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भविवर्द्धिता ।। २.

युष्माकं तेजसोऽर्द्धेन मम चार्द्धेन तेजसः। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ।। २.

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै। अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति ।। २.

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः। संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ।। २.

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः। दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।। २.

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । असृजन्मानसानादौ प्रजा दक्षोऽथ मैथुनात् ।। २.

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदान्। विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।। २.

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। २.

एभ्यो दत्त्वा ततोऽन्या वै चतस्रोऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव बाहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा। कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्योऽपत्यं निबोधत ।। २.

अन्तरं चाक्षुषस्यात्र मनोः षष्ठन्तु हीयते। मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।। २.

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः। गन्धर्वोप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः ।। २.

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसम्भवाः। सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।। २.

देवानां दानवानाञ्च देवर्षीणाञ्च ते शुभः। सम्भवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः ।। २.

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया। कथं प्रचेतसत्वञ्च पुनर्लेभे महातपाः ।। २.

एतन्नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि। स दौहित्रश्च सोमस्य कथं श्वशुरताङ्गतः ।। २.

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः। ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये नराः ।। २.

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। २.

ज्यैष्‌ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः। तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश्चैव कारणम् ।। २.