वायुपुराणम्

असूत तपसा सा तु मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः। यमौ पुनरसूतासौ यमञ्च यमुनाञ्च ह ।। २२.

सा तु गत्वा कुरून् देवी वडवारूपधारिणी। सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ ।। २२.

असूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल। नासत्यञ्चैव दस्रञ्च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ ।। २२.

ऋषय ऊचुः।। कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुच्यते बुधैः। किमर्थं साऽश्वरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत। एतद्वेदितुमिच्छामस्तत्त्वं विब्रूहि पृच्छताम् ।। २२.

सूत उवाच।। चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम्। दृष्ट्वा गर्भवधाद्भीतः कश्यपो दुःशितोऽभवत् ।। २२.

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टारमब्रवीत्। नैतदण्डं भवान्नूनं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ ।। २२.

न खल्वयं मृतोऽण्डे च इति स्नेहात् पिताऽब्रवीत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरत् ।। २२.

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राऽण्डे वै द्विधा कृते। तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाष्यते ।। २२.

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः। विजज्ञे सवितुः संज्ञाभार्यायान्तु त्रयं पुरा ।। २२.

मनुर्यवीयान् सावर्णिः संज्ञायाञ्च तथाश्विनौ। शनैश्चरश्च सप्तैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः ।। २२.

विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महायशाः। तस्य भार्याऽभवत्त्वाष्ट्री महादेवी विवस्वतः। सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता ।। २२.

सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः। नातुष्यद्भर्तृरूपेण रूपयौवनशालिनी ।। २२.

आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्त्तण्डस्य हि तेजसा। गोत्रेषु प्रतिरुद्धं वै नाति कान्तमिवाभवत् ।। २२.

न खल्वयं मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् । अज्ञानः कश्यपः स्नेहान्मार्त्तण्ड इति चोच्यते ।। २२.

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः। येनापि तापयामास त्रील्लोँकान् कश्यपात्मजः ।। २२.

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । द्वौ सुतौ तु महावीर्यौ कन्यां कालिन्दिमेव च ।। २२.

मनुर्विवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः। ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः ।। २२.

शान्तवर्णन्तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः। असहन्ती स्वकां जायां सवर्णां निर्ममे पुनः ।। २२.

महीमयी तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता। प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत ।। २२.

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत्। अहं यास्यामि भद्रन्ते स्वमेव भवनं पितुः ।। २२.

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया। इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ।। २२.

भर्त्रे वै नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया। एवमुक्ताब्रवीत् संज्ञां संज्ञायाः पार्थिवी तु सा ।। २२.

आकाशग्रहणाद्देवि आशयं नैव कर्हिचित्। आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि स्वमालयम् ।। २२.

समाधाय च तां संज्ञा तथेत्युक्ता तया च सा। त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी ।। २२.

पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्। भर्तुः समीपं गच्छ त्वं मा जुगुप्स दिवाकरम् ।। २२.

सैवमुक्ता तदा पित्रा नियुक्ता च पुनः पुनः। वर्षाणान्तु सहस्रं वै वसति स्म पितुर्गृहे ।। २२.

भर्तुः समीपं गच्छ त्वं नियुक्ता च पुनः पुनः। अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता। उत्तरान् सा कुरून् गत्वा तृणान्यथ चचार सा ।। २२.

द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्यताम्। आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ ।। २२.

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू । श्रुतश्रवं तु धर्म्मज्ञं श्रुतकर्म्माणमेव च ।। २२.