वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः ।। वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिञ्चैषां प्रभावञ्च ब्रूहि नः परिपृच्छताम् ।। २२.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तथाऽसौ लोमहर्षणः। शुश्रूषामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्यकोविदः ।। २२.

आख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । ब्रुवतो मे निबोधस्व ऋषिराह यथा मम ।। २२.

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिं चैषां प्रभावञ्च ब्रुवतो मे निबेधत ।। २२.

वरुणस्य पत्नी सामुद्री शुनोदेवीत्युदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः सुता च सुरसुन्दरी ।। २२.

कलि पुत्रौ महावीर्यौ जयश्च विजयश्च ह। वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ ।। २२.

प्रजानामत्तुकामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ। भक्षयित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवापतुः ।। २२.

कलिः सुरायां सञ्जज्ञे तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । त्वाष्ट्री हिंसा कलेर्भार्य्या ज्येष्ठा या निकृतिः स्मृता ।। २२.

असूतान्यान् कलेः पुत्रांश्चतुरः पुरुषादकान्। नाकं विघ्नं च विख्यातं सद्रमं विधमन्तथा ।। २२.

अशिरस्कस्तयोर्विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान्। सद्रमश्चैक हस्तोऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः ।। २२.

सद्रमस्य तथा पत्नी तामसी पूतना स्मृता । रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः ।। २२.

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयोमुखी। राक्षसास्तु महाशीर्षाः सन्ध्याद्वयविचारिणः ।। २२.

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः। ग्रहास्ते राक्षसाः सर्वे बालानान्तु विशेषतः। स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणोऽनुमते प्रभुः ।। २२.

बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी। योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा ।। २२.

प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। २२.

त्वष्टा विराजो रूपाणां धर्म्मपौत्र उदारधीः। कर्त्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वास्तुकृत् ।। २२.

यः सर्वेषां विमानानि देवतानाञ्चकार ह। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।। २२.

प्रह्लादी विश्रुता तस्य त्वष्टुः पत्नी विरोचना। विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तु सा ।। २२.

देवाचार्यस्य महतो विश्वकर्मस्य धीमतः। विश्वकर्मात्मजश्चैव विश्वकर्ममयः स्मृतः ।। २२.

सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी। त्वाष्ट्री सा सवितुर्भार्य्या पुनः संज्ञेति विश्रुता ।। २२.

असूत तपसा सा तु मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः। यमौ पुनरसूतासौ यमञ्च यमुनाञ्च ह ।। २२.

सा तु गत्वा कुरून् देवी वडवारूपधारिणी। सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ ।। २२.

असूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल। नासत्यञ्चैव दस्रञ्च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ ।। २२.

ऋषय ऊचुः।। कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुच्यते बुधैः। किमर्थं साऽश्वरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत। एतद्वेदितुमिच्छामस्तत्त्वं विब्रूहि पृच्छताम् ।। २२.

सूत उवाच।। चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम्। दृष्ट्वा गर्भवधाद्भीतः कश्यपो दुःशितोऽभवत् ।। २२.

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टारमब्रवीत्। नैतदण्डं भवान्नूनं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ ।। २२.

न खल्वयं मृतोऽण्डे च इति स्नेहात् पिताऽब्रवीत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरत् ।। २२.

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राऽण्डे वै द्विधा कृते। तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाष्यते ।। २२.

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः। विजज्ञे सवितुः संज्ञाभार्यायान्तु त्रयं पुरा ।। २२.