वायुपुराणम्

ततः स्वायम्भुवे पूर्वन्तदा मन्वन्तरे पुनः। वत्सं स्वायम्भुवं कृत्वा दुग्धा ग्रीष्मेण वै मही ।। २.

* मनौ स्वारोचिषे दुग्धा मही चैत्रेण धीमता। मनुं स्वारोचिषं कृत्वा वत्सं सस्यानि वै पुरा ।। २.

उत्तमेऽनुत्तमेनापि दुग्धा देवभुजेन तु । मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।। २.

पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः। दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा तु बलबन्धुना ।। २.

चारिष्णवस्य देवस्य संप्राप्ते चान्तरे मनोः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सञ्चारिष्णवं प्रति ।। २..

चाक्षुषेऽपि च सम्प्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् ।। २.

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । वैन्येनेयं मही दुग्धा यथा ते कीर्तितं मया ।। २.

एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै। देवादिभिर्मनुष्यैश्च तथा भूतादिभिश्च या ।। २.

एवं सर्वेषु विज्ञेया ह्यतीतानागतेष्विह। देवा मन्वन्तरेष्वस्य पृथोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २.

पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालिनौ। शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद्व्यजायत ।। २.

हविर्द्धानात्षडाग्नेयी धिषणाऽजनयत्सुतान्। प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ।। २.

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः। बलुश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराढसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीन बर्ह्यसौ ।। २.

समुद्रतनयायान्तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तमसः पारे सवर्णायां प्रजापतेः। सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीन बर्हिषः ।। २.

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। २.

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामाववृर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ।। २.

प्रत्याहते तदा तस्मिंश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः। दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।। २.

तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः। मुखेभ्यो वायुमग्निञ्च ससृजुर्ज्जातमन्यवः ।। २.

उन्मूलानथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुरशोषयत्। तानग्निरदहद्वोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ।। २.

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु। उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रचेतसः ।। २.

दृष्ट्वा प्रयोजनं सर्वं लोकसन्तानकारणात्। कोपन्त्यजत राजानः सर्वं प्राचीनबर्हिषः ।। २.

वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्येतामग्निमारुतौ। रत्नभूता तु कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी ।। २.

भविष्यं जानता ह्येषा मया गोभिर्विवर्द्धिता। मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता। भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भविवर्द्धिता ।। २.

युष्माकं तेजसोऽर्द्धेन मम चार्द्धेन तेजसः। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ।। २.

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै। अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति ।। २.

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः। संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ।। २.

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः। दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।। २.

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । असृजन्मानसानादौ प्रजा दक्षोऽथ मैथुनात् ।। २.

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदान्। विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।। २.

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। २.