वायुपुराणम्

स्वामिनारक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानाञ्च मृत्सु च। परस्वानामनादानमलोभ इह कीर्त्यते ।। ५९.

मैथुनस्यासमाचारो ह्यचिन्तनमकल्पनम्। निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं दम उच्यते ।। ५९.

आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै। न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यै तत्तु लक्षणम् ।। ५९.

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे। न क्रुध्येत्तु प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते ।। ५९.

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनोपागतञ्च यत्। तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम् ।। ५९.

दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमधयमम् । तत्र नैःश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये। कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः सुविभागस्तु बन्धुषु ।। ५९.

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः। शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसङ्गतः ।। ५९.

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु तथेष्टानभिनन्दनम्। प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता ।। ५९.

संन्यासः कर्मणो न्यासः कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानाञ्च प्रहाणं त्याग उच्यते ।। ५९.

अव्यक्ताद्योऽविशेषाच्च विकारोऽस्मिन्नचेतने। चेतनाचेतान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ।। ५९.

प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य इत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५९.

अत्र वो वर्त्तयिष्यामि विधिर्मन्वन्तरस्य यः । इतरेतरवर्णस्य चातुर्वर्णस्य चैव हि। प्रतिमन्वन्तरञ्चैव श्रुतिरन्या विधीयते ।। ५९.

ऋचो यजूषिं सामानि यथावत् प्रतिदैवतम्। आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम् ।। ५९.

विधिर्होत्रं तथा स्तोत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते। द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्म स्तोत्रं तथैव च। चतुर्थमाभिजनिकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् ।। ५९.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये। प्रवर्त्तयति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं चतुर्विधम्। एवं मन्त्रगुणानाञ्च समुत्पत्तिश्चतुर्विधा ।। ५९.

अथर्वयजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक् पृथक् । ऋषीणान्तप्यतामुग्रन्तपः परमदुश्चरम् ।। ५९.

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह। परितोषाद्भयाद्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा ।। ५९.

ऋषीणां तपःकार्त्स्न्येन दर्शनेन यदृच्छया। ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः ।। ५९.

अतीतानागतानान्तु पञ्चधा ऋषिरुच्यते। अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि ह्यार्षस्य च समुद्भवम् ।। ५९.

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसम्प्रलये तदा। अतिचारे तु देवानामतिदेशे तयोर्यथा ।। ५९.

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्त्तते । तेन ह्यबुद्धिपूर्वं तच्चेतनेन ह्यधिष्ठितम् ।। ५९.

वर्त्तते च यथा तौ तु यथा मत्स्योदके उभे। चेतनाधिष्ठितं तत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मना ।। ५९.

करणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते। विषये विषयित्वाच्च ह्यर्थेऽर्थित्वात्तथैव च ।। ५९.

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु कारणात्मकाः। संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः ।। ५९.

महतश्वाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च। भूतभेदास्तु भेदेभ्यो जज्ञिरे ते परस्परम्। संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्त्तते ।। ५९.

यथोल्मुकस्रुटन्नूर्द्ध्वमेककालं प्रवर्त्तते। तथा विवृतः क्षेत्रज्ञः कालेनैकेन कर्मणा ।। ५९.

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते। तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात् खद्योत इव चेल्वणः ।। ५९.

स महान् सशरीरस्तु यत्रैवाग्रे व्यवस्थितः। तत्रैव संस्थितो विद्वान् द्वारशालामुखे स्थितः ।। ५९.

महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते । तत्रैव संस्थितो विद्वांस्तमसोऽन्त इति श्रुतिः ।। ५९.