वायुपुराणम्

शृणुत, महात्मानः, गजवंशस्य विचित्रां कथां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। तस्य वंशे समुत्पन्ना गजाः समाना एव गुणैः, तीव्राः, महाबलिनो, उदरैः महत्सु, गजयुद्धेषु प्रियाः च। तान् गजान् देवाः सुरासुरयुद्धे विजयान् प्राप्नुवन्तः स्वयम् गृहीत्वा, कार्यसिद्ध्यर्थं दिशः प्रेषयामासुः। तेषां वंशात् देवैः सुविनीताः गजाः अङ्गाय, लोमपादाय, सूत्रकाराय च दत्ताः। गजस्य नामानि च विविधानि—द्वौ दन्तौ यस्य सः 'द्विरदः', हस्तात् 'हस्ती', सूण्डया 'करी', रक्षणात् 'वरणः', दन्तैः 'दन्ती', गर्जनात् 'गजः' इति। 'कुञ्जरः' विचरणात्, 'नागः' पर्वतविरोधात्, 'मतङ्गः' ऋषेः मतङ्गस्य नाम्नः, 'द्विपः' द्वाभ्यां, 'सामजः' साम्नः सम्भवात् इत्येवम् नामक्रमः। तेषां जिह्वाः प्रत्यग्राः, अग्नेश्शापात् इति स्मर्यते; बलाभावः च गुप्तेन्द्रियत्वं च स्वयंभू-देवशापात् अभवत्। देवदानवगन्धर्वपिशाचसर्पराक्षसानां कन्यासु गजाः नानाविधानां जाताः। तेषां उत्पत्तिः, प्रादुर्भावः, नाम्नां च व्याख्या—एषा गजानां विज्ञानं, यत्र विभावसुः राजा। कौशिकादयः समुद्रात्, ततः गङ्गात्, अञ्जनस्य एकमूलात् पूर्वगजवनं अभवत्। विंध्यस्य उत्तरतः, गङ्गायाः दक्षिणतः, करूषे गङ्गाप्रसूतौ सुप्रतीकस्य वनं। अपरसीमा उत्तरतः, चावेदिभ्यः पञ्चमं, कुपिण्डकस्य वनं स्मृतम्। अन्यया सीमया लौहित्यनद्याः पश्चिमे च समुद्रस्य, यमस्य वनं पर्वतान्तराले स्थितम्। भूतिः रुद्रस्य प्रभोः गणान् च ससर्ज, येषां कश्चिद् विशालः, कश्चिद् कृशः, ऊर्ध्वः, ह्रस्वः, समः च। केचित् लम्बकर्णाः, लम्बोष्ठाः, लम्बजिह्वाः, लम्बस्तनोधराः; केचित् एकरूपिणः, द्विरूपिणः, गुरुपृष्ठाः, स्थूलजानुका इति। ते सरः, सरसि, समुद्रे, नद्याः तीरे च वसन्ति; कृष्णाः, गौराः, श्यामाः, श्वेताः, रक्तवर्णाश्च। पीताः, चित्राः, धूम्राः, कपिशाः, खराः खरस्वभाविनः; मुञ्जतृणसदृशकेशाः, रोमशाः, नागयज्ञोपवीतिनः अपि। केचित् प्रोत्फुल्लनेत्राः, विकृतनेत्राः, तनूनेत्राः, बहुनेत्राश्च; बहुशीर्षाः, अशीर्षाः, एकशीर्षाः। घोराः, विकटाः, रोमशाः, अति रोमशाः; अन्धाः, जटिलाः, वामनाः, हयस्वनाः। ते सरः, सरसि, समुद्रे, नद्याः तीरे च वसन्ति; एककर्णाः, महाकर्णाः, शङ्खकर्णाः, निरकर्णाः। केचित् दन्तिनः, नखिनः, अदन्ताः, द्विजिह्वाः; एकहस्ताः, द्विहस्ताः, त्रिहस्ताः, अहस्तकाः। एकपादाः, द्विपादाः, त्रिपादाः, बहुपादाश्च; महायोगशक्तिमन्तः, महाबलिनः, घोरतपसः, अतिबलिनः। सर्वत्र विचरन्तः, निरावरणाः, ब्रह्मविदः, कामरूपिणः; भीष्माः, क्रूराः, शुद्धाः, शिवाः, गुणिनः, वाग्मिनः। कुशहस्ताः, महाजिह्वाः, महाकर्णाः, महाजघन्याः; हस्तेन, मुखेन, शीर्षेण खादन्तः, कपालमालिनश्च। धनुर्धराः, गदाधारिणः, खड्गिनः, शूलिनश्च; ज्वलन्मुखाः, ज्वलद्विलोचनाः, नानामाल्यचन्दनभूषिताः। खाद्यभक्षिणः, मांसभक्षिणः, नानारूपिणः, सुन्दररूपिणः; रात्रौ, सन्ध्यायां, दिवा, निशाचराः, दृष्टिदुष्प्राप्याः, भीषणरात्रिचराश्च। तेषां भीतर् अन्येभ्यश्च, दैवात् च नास्ति; निःस्पृहचित्ताः; न तेषां भार्या न पुत्रः, सर्वेऽपि ऊर्ध्वरेतसः। शतशः सहस्रशश्च प्राणिनः, स्वबलसंयताः—एते सर्वे महात्मानः भूतिपुत्रा उच्यन्ते। पुनः कपिशवर्णाः कूष्माण्डाः जाताः, द्वन्द्वशश्च पिशाचाः कपिशवर्णाः; तस्मात् सर्वे पिशाचाः मांसभक्षिणः। षोडशद्वन्द्वानि तेषां वंशानुगतानि विद्यमानानि; तेषां नामानि प्रवक्ष्ये, मांसभक्षाद्यनुक्रमेण। छगला, छगली, वक्रः, वक्रमुखी, सूची, सूचिमुखः षोडशगणेषु। शुम्भपत्रः, कुमभी, वज्रदंष्ट्रः, दुन्दुभिः, उपचारः, उपचारा, उलूखलः, उलूखली च। अनर्कः, अनर्का, कुखण्डः, कुखण्डिका, पाणिपात्रः, पाणिपात्री, पांशुः, पांशुमती च। नितुण्डः, नितुण्डी, निपुणः, निपुणा, चलादोच्छेषणा, प्रस्कन्दः, स्कन्दिका—एते षोडश पिशाचगणाः। अजामुखाः, वक्रमुखाः, पूरिणाः, स्कन्दिनः, विपादाङ्गारिकाः, कुम्भपात्राः, प्रकुण्डकाः। उपचारोलूखलिकाः, अनर्काः, कुखण्डिकाः, पाणिपात्राः, नितुण्डाः, ऊर्णाशाः, निपुणाः च। सूचिमुखाः, उच्चेषणादाः—एते षोडश वंशाः; एते कूष्माण्डकुलिनः। एते पिशाचाः सुशरीराः ज्ञेयाः; ते घोरदुष्टाचरणाः, अनन्तसन्ततयः। तेषां लक्षणानि शृणु। रोमशैः आच्छादिताः, वृत्ताख्याः, दंष्ट्रिनः, नखिनः, विकृताङ्गाः, मांसभक्षिणः, अधोमुखपिशाचाः। केचित् अरौमकाः, त्वक्स्नायुमेव वसनाः; कूष्माण्डिकाः पिशाचाः सदा तिलमांसभक्षिणः। विकृताङ्गहस्तपादाः, विकृताचाराः, ते वक्रपिशाचाः, वक्रगामिनः, कामरूपिणश्च। एवं, गजानां उत्पत्तिः, नामानि, विविधाः रूपाणि, पिशाचानां च वंशाः, स्वरूपाणि च, पुराणेषु प्रतिपादितानि सन्ति।