वायुपुराणम्

शूलाः, स्थूलाः, शिरोधान्ताः, शुद्धशुक्लनखाः, दृढबलसम्पन्नाः च — एते गजाः ‘आकुलिकाः’ इति प्रसिद्धाः। पुष्पदन्तः, बृहत्सामा, षड्दन्तः, दन्तपुष्पवान्, ताम्रवर्णः च — तस्य पुत्रः, स्वमित्रैः सह, दन्तैः शोभितः। तस्य वंशे स्थूलोष्ठाः, सुन्दरमुखाः, कृष्णवर्णाः, मनोज्ञाः, उग्राः, विविधविकारचिह्नितमुखाः गजाः जाताः। साम्नात् वामदेवः, अञ्जनवत् कृष्णः, ततो वामनः, तस्य पत्नी आङ्गदा, तयोः द्वौ पुत्रौ नीललतानिलिनचिह्नयुक्तौ। तेषु चण्डः, स्तम्भसदृशशीर्षग्रीवः, विस्तीर्णवक्षाः, शीघ्रगामी; तस्य कुलस्य गजाः विकृतशरीराः, मानवैः बद्धाः। सुप्रतीकः, रूपे गजानां मध्ये अनुपमः; तस्य त्रयः पुत्राः — प्रहारी, सम्पाती, पृथुचित्तिः। तस्य वंशे दीर्घतालुोष्ठाः, सुगात्रशीर्षपोटाः, सौम्याः, कुलीनगजाः प्रसूयन्ते। अञ्जनात् अञ्जना, साम्नात् अञ्जनावती, एवं तयोः मातरं ख्यातिं प्राप्तवती, आयुरजस्य द्वौ पुत्रौ। तस्याः वंशे महाविभक्तशीर्षाः, घनमेघसदृशवर्णाः, मनोज्ञाः, सुविग्रहाः, पद्मवर्णाः, गोलाकाराः, दन्तहीनाः, पीतदीर्घमुखाः गजाः उत्पन्नाः। चन्द्रमसः, साम्नः च, पिङ्गला, पद्मसदृशदीप्तिः, तस्याः द्वौ पुत्रौ — महापद्मः, ऊर्मिमाली। तस्य वंशे समानदायाः, उग्राः, महाबलपोटाः, गजयुद्धे प्रियाः गजाः प्रसूयन्ते। देवाः एतान् दैत्यैः सह युद्धे जयाय गृहीत्वा, कार्यसिद्ध्यां, पूर्वोक्तान् दिशः प्रेषयामासुः। तेषां वंशात् देवैः अङ्गाय, लोमपादाय, सूत्रकाराय च, शिक्षितगजाः दत्ताः। द्विदन्तात् ‘द्विरदः’, हस्तात् ‘हस्ती’, शुण्डात् ‘करी’, रक्षणात् ‘वरणः’, दन्तात् ‘दन्ती’, गर्जनात् ‘गजः’ इति गजानाम् नामानि। भ्रमणात् ‘कुञ्जरः’, पर्वतविरोधात् ‘नागः’, मतान्गर्षेः ‘मतङ्गः’, द्वित्वात् ‘द्विपः’, साम्नात् ‘सामजः’ — नामानाम् एषा क्रमः। तेषां जिह्वाः प्रत्यवर्तन्ते, अग्नेः शापेन यथोक्तम्; बलाभावः, गुह्ये लिङ्गगोपनम् — स्वयम्भुवः देवाश्च शापात्। देवाः, दैत्याः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, सर्पाः, राक्षसाः च — तेषां कन्यायाम् विविधप्रभवाः गजाः जाताः। गजानां उत्पत्तिः, प्रादुर्भावः, नामव्याख्यानं च — एतत् विवेक्तव्यम्, यत्र गजराजः विभावसु। कौशिकादयः, समुद्रात्, ततः गङ्गात्; अञ्जनस्य एकमूलात्, पूर्वदिग्गजवनम् उत्पन्नम्। विंध्यस्य उत्तरतः, गङ्गायाः दक्षिणतः, करूषे गङ्गोदयात्, सुप्रतीकस्य वनम्। अन्यस्मिन् सीम्नि, उत्तरतः, आवेदिस्थानात्, पञ्चमं, लघुशरीरिणः वनम् स्मृतम्। अन्यस्मिन् सीम्नि, लौहित्यनदी, पश्चिमसमुद्रात्, यमस्य वनम्, पर्वतान्तर्गतम्। भूतिः रुद्रस्य गणान्, प्रजाः च, उत्पादितवती — केचित् स्थूलाः, केचित् कृशाः, केचित् दीर्घाः, केचित् लघवः, केचित् ह्रस्वाः, केचित् समवर्णाः। लम्बकर्णाः, लम्बोष्ठाः, लम्बजिह्वाः, लम्बस्तनपोटाः; केचित् एकरूपाः, केचित् द्विरूपाः, केचित् स्थूलनितम्बजङ्घाः। तडागेषु, सरः, समुद्रेषु, नदीतीरेषु वसन्तः; कृष्णाः, शुक्लाः, नीलाः, रक्ताः, धवलाः च। कपिलाः, चित्राः, धूम्राः, ताम्राः, गोराजसदृशाः; मुञ्जकेशाः, रोमशाः, नागोपवीतधारिणः। निःस्रस्तलोचनाः, विकृतलोचनाः, सूक्ष्मलोचनाः, बहुलोचनाः; बहुशीर्षाः, शिरःहीनाः, एकशिरसः। उग्राः, विकृताः, रोमशाः, अतिरोमशाः; अन्धाः, जटिलाः, लघवः, अश्वनादिनः। तडागेषु, सरः, समुद्रेषु, नदीतीरेषु वसन्तः; एककर्णाः, महाकर्णाः, शंखकर्णाः, निर्कर्णाः। दन्तिनः, नखिनः, दन्तहीनाः, द्विजिह्वाः; एकहस्ताः, द्विहस्ताः, त्रिहस्ताः, निर्हस्ताः। एकपादाः, द्विपादाः, त्रिपादाः, बहुपादाः; महायोगबलाः, महाबलाः, घोरतपसः, अतिबलाः। सर्वत्र गच्छन्तः, निर्बाधाः, ब्रह्मविदः, रूपान्तरकुशलाः; घोराः, क्रूराः, शुद्धाः, शुभाः, धर्मिष्ठाः, वाग्मिनः। कूशग्रहिणः, महाजिह्वाः, महाकर्णाः, महाजवाः; हस्तेन, मुखेन, शिरसा भोज्यभक्षिणः, कपालमालिनः। धनुर्धराः, गदाधराः, खड्गधारिणः, शूलधारिणः; ज्वलन्मुखाः, ज्वलनलोचनाः, विविधमाल्यगन्धलेपनभूषिताः। अन्नमांसभक्षिणः, विविधरूपाः, सुन्दररूपाः; रात्रौ, सन्ध्यायां, दिवा गच्छन्तः, घोराः, सौम्याः, दुर्दृश्याः, भयङ्कररात्रिचराः। तेषां परभयम्, दैवभयम् च नास्ति, मनः विरक्तम्; न पत्न्याः, न पुत्रः, सर्वे ऊर्ध्वरेतसः। शतसहस्राणि प्रजाः, स्वबलनियमिताः, एते सर्वे महात्मनः, भूतिपुत्राः इति कथ्यन्ते। ताम्रवर्णाः कूष्माण्डाः पुनः जाताः, ताम्रवर्णपिशाचद्वयं च; ताम्रवर्णत्वात् सर्वे पिशाचाः मांसभक्षिणः। षोडशद्वयं तेषां वंशैः सह वर्तमानम्; तान् नामानि वक्ष्यामि, मांसभक्षिणः आरभ्य तेषां संततिः। चगला, चगली, वक्रः, वक्रमुखी, सूची, सूचिमुखः — षोडशसमूहाः एते।