वायुपुराणम्

साम्नः गायने तु तत्रैव क्षणेनैव गजो जातः। भौवनस्तं गजवरं पुत्रार्थमिरावत्यै दत्तवान्। स इरावत्याः पुत्रत्वात् "ऐरावतः" इति प्रसिद्धः अभवत्। देवराजस्य रथे युक्तत्वात् स गजेषु श्रेष्ठतमो बभूव—श्वेतमेघसदृशवर्णः, चतुर्दंष्ट्रः, दीप्तिमान् च स "ऐरावतः" इति ख्यातिम् आप। अप्सुजस्यैकमूलेन जातः सुवर्णवर्णः षड्दंष्ट्रो भद्रनामकः गजः रथे युक्तः, बलो नाम तस्य बलम् आसीत्। तस्य पुत्राः अञ्जनः, सुप्रतीकः, वामनः, पद्मः च; चतुर्थः पद्मः, हास्तिनी अपि जाता, आभ्रमूः अपि। श्वेता नामिनी चत्वारः शीघ्रगमाः दिशां गजान् अजायत—भद्रः, मृगः, मन्दः, संकीर्णः इति। संकीर्णः, यः अञ्जनः, यमस्य रथे युक्तः; भद्रः, यः सुप्रतीकः, हरितवर्णः, आपतिं महोदयस्य गजः। पद्मः, यः मन्दः, श्वेतवर्णः, ऐलविलस्य गजः; मृगः, यः श्यामः, वह्निदेवतानां रथे युक्तः। पद्मोत्तरः, यः पद्मः, वरुणसेनायाः गजः; उपलेपनः, मेंढः, तस्याष्टौ पुत्राः अभवन्। तस्य वंशे महाबलसम्पन्नाः गजाः जाताः—श्वेतनखाः, पीतवर्णाः, स्थूलाङ्गाः। गजानां नागानां च उत्पत्तिं क्रमशः वक्ष्यामि। कपिलः, पुण्डरीकः, सुमनाभः, रथान्तरः—एते नामतः द्वौ पुत्रौ जातौ, प्रतिष्ठितौ बलिनौ च। शूला, स्थूला, शिरोधन्तः, शुद्धनखाः, बलवन्तः—एते गजाः "आकुलिकाः" इति विख्याताः। पुष्पदन्तः, बृहत्तामा, षड्दन्तः, दन्तपुष्पवान्, ताम्रवर्णः—तस्य पुत्रः, सहचरैः, दंष्ट्राभूषितः। तस्य वंशे स्थूलोष्ठाः, सुन्दरमुखाः, कृष्णवर्णाः, मनोज्ञाः, तीक्ष्णाः, विविधरोगचिह्नितमुखाः जाताः। वामदेवः, कज्जलसदृशवर्णः, साम्नः जातः; ततः वामनः, तस्य भार्या आङ्गदा, तयोः द्वौ पुत्रौ नीललतान्वितचिह्नौ। तेषु चण्डः स्थूलग्रीवशिराः, विशालवक्षाः, शीघ्रगामी; तेषां कुलस्य गजाः विकृतदेहाः, मनुष्यैः बद्धाः। सुप्रतीकस्य रूपे गजेषु समः नास्ति; तस्य त्रयः पुत्राः—प्रहारी, सम्पाती, पृथुचित्तिः। तस्य वंशे दीर्घतालुकपोलाः, सुशिराः, सुन्दरवक्षसः, स्नेहेन जाताः कुलीनगजाः। अञ्जनात् अञ्जना जाता, साम्नः अञ्जनावती; तयोः माता ख्यातिं प्राप, आयुरजस्य द्वौ पुत्रौ। तस्याः वंशे बहुविभक्तशिरसः, घनश्याममेखलासदृशाः, सुन्दरा, सम्यग्विनिर्मिताङ्गाः, कमलवर्णाः, वर्तुलाः, अदंष्ट्राः, पीतदीर्घमुखाः गजाः अभवन्। चन्द्रमसः च साम्नः च पिङ्गला जाता, पद्मसदृशप्रभा; तस्याः द्वौ पुत्रौ—महापद्मः, उर्मिमाली। तस्य वंशे समदायिनः, तीव्राः, महाबलवक्षसः, गजसंयुद्धे प्रियाः गजाः जाताः। देवाः एतान् दानवैः युद्धे विजयाय गृहीत्वा, कार्यसिद्ध्यर्थं, पूर्वोक्तान् दिशः प्रेषयामासुः। तेषां वंशात् देवाः सुशिक्षितगजान् अङ्गाय, लोमपादाय, सूत्रकाराय च अददुः। गजस्य नामानि भेदेन कथ्यन्ते—द्विदंष्ट्रत्वात् "द्विरदः", हस्तात् "हस्ती", करात् "करी", रक्षणात् "वरणः", दंष्ट्रात् "दन्ती", गर्जनात् "गजः"। विचरणात् "कुञ्जरः", गिरिविरोधात् "नागः", मत्तङ्गमुनेः "मतङ्गः", द्वित्वात् "द्विपः", साम्नः जातत्वात् "सामजः" इति। तेषां जीह्वाः प्रत्यावृत्ताः, अग्नेः शापेन इव; बलाभावः, गुह्ये लिङ्गस्य गुप्तिः—एतद् स्वयम्भुवः देवतानां च शापात्। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, सर्पाः, राक्षसाः—एषां कन्यायाम् विविधोत्पत्तिकाः गजाः अभवन्। उत्पत्तिश्च, प्रादुर्भावश्च, नाम्नां व्याख्यानं च—एतत् गजानां, यः राजा विभावसुः, ज्ञेयम्। कौशिकादयः समुद्रात्, ततः गङ्गायाः; अञ्जनस्यैकमूलात् पूर्वदिग्गजवनम् उत्पन्नम्। विन्ध्यानोत्तरं, गङ्गायाः दक्षिणे, करूषे गङ्गाप्रसवात् सुप्रतीकस्य वनम्। अन्यया सीमया, उत्तरतः, आवेदिभ्यः च, पञ्चमम्—एतत् वामनस्य वनम्। अन्यया सीमया, लौहित्यनदी, सागरस्य च पश्चिमे—एतत् यमस्य वनं पर्वतेषु स्थितम्। भूतिर्भूतानि, रुद्रसेवकांश्च, उत्पादयत्—केचित् स्थूलाः, केचित् कृशाः, दीर्घाः, वामनाः, ह्रस्वाः, समाः। लम्बकर्णाः, लम्बोष्ठाः, लम्बजिह्वाः, लम्बस्तननाभयः; एकरूपाः, द्विरूपाः, स्थूलनितम्बजानुः। सरः, सरित्पुलिनेषु, समुद्रतीरे, वसन्ति; कृष्णाः, गौराः, नीलाः, श्वेताः, रक्तवर्णाः च। कपिलाः, चित्राः, धूम्राः, हरिणाः, खरस्वभावाः; मुञ्जकेशाः, रोमराजाः, नागयज्ञोपवीतिनः। निष्कुञ्चनयनाः, विकृताक्षाः, सूक्ष्माक्षाः, बहुनेत्राः; बहुशिरसः, अचिराः, एकशिरसः च। तीव्राः, विकटाः, केशिनः, महाकेशिनः; अन्धाः, जटिलाः, वामनाः, अश्वनादिनः। सरः, सरित्पुलिनेषु, समुद्रतीरे, वसन्ति; एककर्णाः, महाकर्णाः, शंखकर्णाः, अकर्णकाः च। दंष्ट्रिणः, नखिनः, निर्दंष्ट्राः, द्विजिह्वकाः; एकहस्ताः, द्विहस्ताः, त्रिहस्ताः, अहस्तकाः च। एवं गजानां विविधा उत्पत्तिः, वंशक्रमः, नामान्यपि, स्वरूपभेदाश्च पुराणेषु कथिताः।