वायुपुराणम्

सर्वे दिव्यप्रसूताः भूतेषु विविधरूपधारिणः पृथिवीं समन्तात् विचरन्ति। तेषां सृष्ट्याः बहुलत्वेन सर्वेषां वर्णनं कर्तुं न शक्यते। नीलायाः अपि एकैका राक्षसी विकचा नाम्ना जाताऽभूत्, या स्वभावतः फुल्लाङ्गी, विमूढबुद्धिः, दुर्बलशक्तिः च। तस्याः अपि विरूपात् नैरृतात् उग्राः दिव्याः प्राणीः उत्पन्नाः। तेषां नामानि यथाक्रमं शृणु। ते विकृतदंष्ट्राः, विशालकर्णाः, महोदराः च—हारकाः, भीषकाः, क्रामकाः च अन्ये च। वैनकाः, पिशाचाः, वाहकाः, प्राशकाः च—एते भूमौ स्थिताः राक्षसाः, मन्दगमनाः, मानवसमानशक्तयः। ते अनिर्दिष्टवपुषः, विविधवर्णाः, बहुविधाः च पृथिवीं विचरन्ति; ये श्रेष्ठशक्तिसंपन्नाः, तेजस्विनः, ते दिविस्थाः स्मृताः। शतसहस्रपरिमिते स्थले, लघवः स्वल्पं गच्छन्ति; एतेन लोकः शतशः सहस्रशः व्याप्यते। भूमिः सर्वत्र राक्षसैः, बहुशः लघु-राक्षसैः, विविधरूपैः, विविधदेशेषु आसीनैः आवृता। यथा अश्वाः गणशः ताड्यन्ते, तथा राक्षसीमातृणां अष्टौ मातरः; अष्टौ विभागाः तेषां क्रमेण ज्ञाताः। केचन भद्रका नाम्नः, यज्ञसमाप्त्यर्थं समूहाः, शतसहस्रसंख्या, मनुष्योमध्ये विचरन्ति। पूतनाः मातृषु सामान्याः, प्राणिनां भयङ्कराः च; मानवेषु ते ग्रहाः, शिशूनां बाधका इति प्रसिद्धाः। स्कन्दग्रहः च अन्ये, आपकः, त्रासकः च, बाल्ये गण्याः; एते ग्रहाः शिशूनां बाधकाः। स्कन्दग्रहविशेषाः, मायाविनः, पूतनाः, प्रेताः, प्राणिनां प्रमुखाः च। शतसहस्रसंख्या, मनुष्योमध्ये विचरन्ति; एवं शतशः समूहाः भूमौ विचरन्ति। यक्षाः श्रेष्ठतमाः, गुह्यकाः च; यक्षाः, दिव्याः, पुण्यजनाः च। गुह्यकानां मध्ये अगस्त्यस्य, राक्षसाः च; पुलस्त्यस्य राक्षसाः, विश्वामित्रस्य स्मृताः च। यक्षेषु, राक्षसेषु, पुलस्त्य-अगस्त्ययोः, तेषां राजा, महराजा, कुबेरः, अलकानाथः। यक्षाः दृष्ट्वा, मनुष्याणां मांसरक्तं पिबन्ति; राक्षसाः प्रवेशेन, पिशाचाः पीडनेन तद् कुर्वन्ति। सर्वलक्षणसम्पन्नाः, देवैः सह क्षेत्रविभागिनः, दीप्तिमन्तः, शक्तिमन्तः, स्वच्छन्दवपुषः, स्वामिनः च। भक्ष्यनिरपेक्षाः, वीराः, सर्वलोकसम्मानिताः, सूक्ष्माः, ऊर्जस्विनः, शुद्धाः, वरदाः, यज्ञयोग्याः च। असुराः, देवसदृशाचाराः, तथा स्मृताः; गन्धर्वाः देवात् त्रिभागशक्त्याः हीनाः। गुह्यकाः सर्वे गन्धर्वात् त्रिभागे हीनाः; राक्षसाः यक्षसमानशक्त्याः; पिशाचाः पुनः यक्षात् त्रिभागे हीनाः। एवं धन, रूप, आयुः, बल, धर्म, ऐश्वर्य, बुद्धि, तपः, विद्या, वीर्येषु। देवाः असुराः च परस्परं त्रिभागे हीनाः; गन्धर्वादि पिशाचपर्यन्तं चतुर्विधा दिव्यवंशाः। अधुनाऽङ्गराधीनप्रकृतयः पुण्यजनाः शृणु। क्रोधात् कन्या जाता, तस्याः स्वात्मनः द्वादश कन्याः उत्पन्नाः। ताः पुलहस्य पत्न्यः अभवन्; तेषां नामानि शृणु। मृगी, मृगमन्दा, हरिभद्रा, इरावती, भूता, कपिशा, दंष्ट्रा, निशा, तिर्या, श्वेता, स्वराः, सुरसा—एते प्रसिद्धनामाः। मृगीतः मृगाः, मृगमन्दा अन्यान् मृगान्, शशान्, न्यङ्कवः, शरभः, रुरुः, पृषतः च उत्पन्नाः। मृगमन्दायाः सिंहराजः, गवयः, महिषः, उष्ट्रः, वराहः, गण्डमृगः, गौरमुखः अपि उत्पन्नाः। हरितः हरयः, गोलाङ्गुलः, तरक्षः, कपिः, किन्नरः, व्याघ्रः, किम्पुरुषः च; इरावत्याः अन्याः जातयः अपि शृणु। भौवनः सूर्यस्य शङ्खयोः द्वे अर्धे संयोज्य, हस्ताभ्यां गृहीत्वा, रथन्तरसाम्नं गायन् अभवत्। साम्नः गायनेन, तत्क्षणं गजः उत्पन्नः; भौवनः तं इरावत्यै पुत्रार्थं दत्तवान्। इरावत्याः पुत्रत्वात्, सः ऐरावतः इति प्रसिद्धः। सः देवानां रथस्य युक्तः, गजपतिः श्रेष्ठः अभवत्—ऐरावतः, श्वेतमेघसदृशः, चतुर्दंष्ट्रः, दीप्तिमान्। सुवर्णवर्णः गजः, अप्सुजस्य मूलतः जातः, षड्दंष्ट्रः, उत्तमः, भद्रः रथस्य युक्तः, बलः तस्य शक्तिः। तस्य पुत्राः अञ्जनः, सुप्रतीकः, वामनः, पद्मः; चतुर्थः पद्मः, हस्तिनी अपि, आभ्रमू अपि उत्पन्नाः। श्वेतायाः चत्वारः शीघ्रगजाः दिशां जाताः—भद्रः, मृगः, मन्दः, संकीर्णः—एते चत्वारः पुत्राः। संकीर्णः, अञ्जनः, यमस्य युक्तः; भद्रः, सुप्रतीकः, हरितः, वारुणस्य। पद्मः, मन्दः, श्वेतः, ऐलविलस्य गजः; मृगः, श्यामः, अग्निदेवस्य गजः। पद्मोत्तरः, पद्मः, वरुणसेनायाः गजः; उपलेपनः, मेषः, तस्य अष्टौ पुत्राः जाताः। तस्य वंशे, महावीर्यसम्पन्नः, श्वेतनखः, पीतवर्णः, विशालशरीरः गजः उत्पन्नः। गजानां, नागानां च, यथाक्रमं कथयामि। कपिलः, पुण्डरीकः, सुमनाभः, रथान्तरः—एते द्वौ पुत्रौ नाम्ना, प्रतिष्ठितौ, महाबलौ जातौ। एवं दिव्यप्रसूताः, राक्षसाः, यक्षाः, गुह्यकाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, नागाः च, पृथिव्यां दिव्यकथां विस्तारयन्ति।