वायुपुराणम्

यक्षस्य जन्म तथा अप्सरसां समूहं दृष्ट्वा, तत्र स्थिताः जनाः क्रतुथलीं संबोधयन्ति स्म—"त्वं यक्षाणां माता असि।" ततः स यक्षः पुत्रसहितः स्वं निवासं गच्छति स्म, यः न्यग्रोधरोहिणी नाम्ना प्रसिद्धः, यत्र गुह्यकाः निवसन्ति; स वटवृक्षः यक्षाणां निवासस्थानं, सर्वेषां प्रियः च। राजतनाभः नाम यक्षः गुह्यकानां प्रजापतिः अभवत्। स दानवः अनुह्रादस्य श्रेष्ठा कन्या भद्रां विवाह्य, तस्यां महाबलः मणिवरः अभवत्। तस्यां एव मणिभद्रः जातः, यस्य वीर्यं इन्द्रस्य तुल्यं। तयोः पत्न्यौ, क्रतुथलीपुत्र्यौ, भगिन्यौ, गुणवत्यौ च। तयोः एकस्य नाम पुण्यजनी, अन्यस्य देवजनी। पुण्यजन्याः मणिभद्रात् पुण्यात्मानः पुत्राः अभवन्—सिद्धार्थः, सूर्यतेजाः, सुमन्तः, नन्दनः, कन्यकः, यविकः, मणिदत्तः, वसुः; सर्वानुभूतः, शङ्खः, पिङ्गाक्षः, भीरुः, मन्दरशोभिन्, पझः, चन्द्रप्रभः; मगपूर्णः, सुभद्रः, महाबलः प्रद्योतः, द्युतिमत्, केतुमत्, मित्रः, मौलिः, सुदर्शनः। एवं चतुर्विंशति पुण्यात्मनः, शुभाः पुत्राः मणिभद्रस्य जाताः। तेषां पुत्राः पौत्राः च यक्षाः, पुण्यशुभलक्षणाः। देवजन्याः मणिवरात् पुत्राः अभवन्—पूर्णभद्रः, हेमरथः, मणिमान्, नन्दिवर्धनः; कुस्तुम्बुरुः, पिशङ्गाभः, स्थूलकर्णः, महाजयः, श्वेतः, विपुलः, पुष्पवन्तः, भयावहः; पद्मवर्णः, सुनेत्रः, यक्षः बालः, बकः, कुमुदः, क्षेमकः, वर्धमानः, दमः; पद्मनाभः, वराङ्गः, सुवीरः, विजयः, कृतिः, पूर्णमासः, हिरण्याक्षः, सुरूपः। एते सर्वे मणिवरस्य पुत्राः, यक्षाः गुह्यकाः च प्रसिद्धाः; केचिद् सुन्दराः, केचिद् विकृताः, माल्यैः भूषिताः, मनोहराः च। तेषां पुत्राः पौत्राः शतसहस्रशः सन्ति। खशायायाः अन्ये पुत्राः जाताः, राक्षसाः, यैः इच्छया रूपपरिवर्तनं शक्यते। तेषां प्रमुखान् शृणु—लालाविः, कुथनः, भीमः, सुमाली, मधुरः, विस्फूर्जितः, विद्युज्जिह्वः, मातङ्गः, धूमृतः; चन्द्रार्कः, सुखरः, बुध्नः, कपिलोमाः, प्रहासकः, क्रीडः, परशुनाभः, चक्राक्षः, निशाचरः; त्रिशिराः, शतदंष्ट्रः, तुण्डकेशः राक्षसः, यक्षः आकम्पनः, दुर्मुखः, शिलीमुखः। एते बलवन्तः राक्षसाः, समूहस्वरूपिणः, सर्वेषु लोकेषु विचरन्ति, देवैः समबलाः। सप्त अन्याः कन्याः अपि सन्ति—शृणु तासां नामानि तथा तेषां सृष्टिं। आलम्बा, उत्कचा, कृष्णा, निरृता, कपिला, शिवा, केशिनी—एते सप्त भगिन्यः प्रसिद्धाः। तासां शक्तिसम्पन्नः राक्षससमूहः उत्पन्नः, युद्धे उग्रः, जीवितस्य संहारकः, लोकानां भक्षणार्थं उत्पादितः। आलम्बेयः समूहः क्रूरः, उत्कचेयः अपि; तथा कार्ष्णेयः, शैवेयः राक्षससमूहः श्रेष्ठः। एवं नैरृतः समूहः त्र्यंबकभक्तेन उत्पादितः, गणेश्वरस्य अनुचरः च। शक्तिमन्तः महाबलः यक्ष-राक्षसाः उत्पादिताः, वीराः, पराक्रमयुक्ताः—एते नैरृताः दिव्यराक्षसाः, येषां प्रमुखः विरूपकः नाम्ना प्रसिद्धः। शतशः समूहाः एते महान् प्राणीः, उत्थापिताः, सामान्यतः शङ्करं जगन्नाथं उपास्यन्ति। दैत्यराजः कुम्भः, महाकायः, महात्मा, महाबलः, वीरः, अतिबलाः प्राणीः उत्पादितवान्। कपिलायाः महाबलः दैत्य-राक्षसाः, कम्पनात् यक्षाः, केशिन्याः तस्मात् अन्ये प्राणीः उत्पन्नाः। शक्तिमन्तः यक्ष-राक्षसाः महावाताः उत्पादिताः, केशिन्याः कन्यायाः नीलायाः मंदबुद्धयः जाताः। आलम्बेयात् सुरसिकया बहवः उत्पादिताः, तान् नीलाः इत्युच्यन्ते, अजेयाः, उग्रवीर्याः। ते दिव्यप्रसूताः सर्वां पृथिवीं विचरन्ति; तेषां असंख्यसृष्ट्या, सर्वान् वर्णयितुं न शक्यते। नीलायाः राक्षसी विकचा कन्या अभवत्, स्वभावतः स्थूलाङ्गी, मंदबुद्धिः, मंदबलश्च। तस्याः अपि, विरूपेन नैरृतेन, उग्राः दिव्यप्राणीः उत्पादिताः—शृणु तेषां नामानि। विकृतदंष्ट्राः, विशालकर्णाः, महोदराः, हारकाः, भीषकाः, क्रामकाः च। वैनकाः, पिशाचाः, वाहकाः, प्राशकाः—एते भूमौ स्थिताः राक्षसाः, मंदगति, मानवसमबलाः। ते अदृष्टपूर्वरूपेण, अनेकविधाः, समूहशः विचरन्ति; श्रेष्ठबलवीर्ययुक्ताः आकाशस्थाः स्मृताः। लक्षपरिमिते स्थले, लघवः अल्पं गच्छन्ति; एतेन लोकः शतसहस्रगुणं व्याप्यते। भूमिः सर्वत्र राक्षसैः व्याप्ता, अनेकप्रकाराः, विविधदेशेषु स्थिताः लघुराक्षसाः। यथा अश्वाः समूहशः ताड्यन्ते, तथा राक्षसाणां अष्टौ मातरः सन्ति; अष्ट विभागाः तेषां क्रमेण ज्ञाताः। केचिद् भद्रका इति प्रसिद्धाः, यज्ञसमाप्त्यर्थं समूहाः; शतसहस्रशः तैः मनुष्येषु विचर्यते। एवं यक्षाणां गुह्यकाणां राक्षसाणां च विविधप्रसूतिः, तेषां वंशः, गुणाः, तथा समूहाः, पुराणानुसारं विस्तारतः वर्णितः।