वायुपुराणम्

आग्नेयी महातेजस्विनी, उरूभ्यां षड्वयः पुत्रान् सुषुवे—अङ्गः, सुमनसः, स्वातिः, क्रतुः, अङ्गिरसः, शिवः इति। अङ्गात् एकः पुत्रः सुनीथः अभवत्, ततो वेनः जातः। वेनस्य दुष्कृत्येन महद् रोषः उत्पन्नः। जनहिताय महर्षयः वेनस्य दक्षिणहस्तं मथितवन्तः। तस्य हस्तस्य मथनात् एकः महाबलः राजा उत्पन्नः, वेन्यः नाम, यः पृथु इति प्रसिद्धः। स धनुषा कवचेन च जातः, तेजसा दीप्तिमान्, पृथु वेन्यः क्षत्रियवंशसम्भूतः, सर्वलोकान् अपालयत्। तस्य स्तुत्यर्थम् सुतः मागधः च कौशलिनौ उत्पन्नौ। स बुद्धिमान् महराजा देवैः ऋषिसंघैः सह भूमिं धान्याय पाययामास, जनजीवनाय। पितरः, दानवाः, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, सर्वे पुण्यजनाः, वनस्पतयः, पर्वताः अपि भूमिं पाययामासुः। तासु तासु पात्रेषु भूमिः पायिता, सा इच्छितं क्षीरं ददाति स्म, तेन स लोकान् पोषयामास। तदनन्तरं ऋषयः ऊचुः—“महात्मन्, पृथुस्य जन्म विस्तारतः कथय, कथं भूमिः तेन महात्मना पूर्वं पायिता।” “देवैः नागैः ब्रह्मर्षिभिः यक्षैः गन्धर्वैः अप्सरसोऽपि च, यथा पूर्वं कृतं तद् वद। यानि विशेषपात्राणि, पायका:, क्षीरम्, विशेषवृषाः च, तेषां तेषां गणानां वद। च किमर्थं वेनस्य हस्तः महर्षिभिः क्रुद्धैः प्राचीनकाले मथितः, तत् सर्वं वद।” ततः कथयितुं प्रवृत्तः—“ब्राह्मणाः, पृथु वेन्यस्य उत्पत्तिं वर्णयिष्यामि; श्रूयताम्, श्रद्धया श्रोतुम्। एषा कथा अपवित्रे, पापे, अयोग्ये, व्रतानपेक्षे कदाचित् न वक्ष्यामि। सा स्वर्ग्या, कीर्तिमती, आयुष्यम्, पावनी, वेदसम्मिता; ऋषिभिः गूढा, अनसूयकः श्रोतव्या। यः पृथु वेन्यस्य उत्पत्तिकथां मानवैः श्रावयति, ब्राह्मणान् पूजयित्वा, स कृताकृतस्य शोकं न यास्यति; स राजा धर्मरक्षकः, अत्रिसमबलः।” अङ्गः प्रजापतिसंख्या अत्रिवंशे जातः; तस्य पुत्रः वेनः, नातिधार्मिकः। सुनीथा मृत्युपुत्री तस्य माता; मातामहदोषात् कालपुत्रस्य वेनस्य जन्म अभवत्। स धर्मं परित्यज्य, कामलोभेन, धर्मात् विमुखः अभवत्; स राजा धर्मरहितं शासनम् स्थापयामास। वेदशास्त्रान् उल्लङ्घ्य, अधर्मनिष्ठः अभवत्; तस्य राज्ये जनाः वेदपाठं वषट्कारं च त्यक्तवन्तः। यद्यपि, यज्ञेषु समीपस्थेषु देवाः सोमपानं कृतवन्तः। तस्य क्रूरव्रतम्—“कोऽपि यज्ञं न करोतु, न हविः दद्यात्।” “अहं एव सर्वयज्ञेषु पूजनीयः, द्विजैः सम्माननीयः; मम यज्ञः, मम हविः दातव्यम्।” महर्षयः, मारीचिप्रमुखाः, वेनम् अतीवाचार्यं अप्राकृतकर्मणं संबोधितवन्तः—“शतशः वर्षाणि दीक्षां करिष्यामः; हे वेन, अधर्मं मा कुरु—एषः न सनातनधर्मः। मृत्युं प्राप्त्वा, प्रजापतित्वं अवाप्स्यसि।” “पूर्वं त्वया प्रतिज्ञातम्—जनं रक्षिष्यामि।” इति सर्वैः ऋषिभिः उक्तः, स ब्रह्मर्षिभ्यः प्रोवाच। स तु दुष्टबुद्धिः, वाक्पटुः, हसन् उवाच—“कः धर्मस्य कर्ता? कस्य वचनं श्रोतव्यम्?” “कः मम तुल्यः बलं, विद्या, तपः, सत्यम् च पृथिव्यां? मां महात्मानं जानुध्वम्, न किञ्चिद् अस्ति मे। अहमेव सर्वलोकानां कारणम्, धर्माणां विशेषतः; इच्छामि चेत्, भूमिं दग्धुम्, जलं कर्तुम्, सृष्टिं वा नाशं वा कर्तुम् शक्नोमि—इह विचारः न आवश्यकः।” राजा वेनः गर्वमोहितः, उपदेशेन न नियन्त्रितः, तदा महर्षयः क्रुद्धाः अभवत्। तं महाबाहुं, अग्निवत् विक्षिपन्तम्, महर्षयः क्रोधात् वामहस्तं मथितवन्तः। तस्मात् मथनात् पूर्वसूचितः, अतीव लघुः, कृष्णवर्णः पुरुषः जातः। स भीतः, अञ्जलिं कृत्वा, विक्षिप्तेन्द्रियः तस्थौ; तं शोकाकुलं दृष्ट्वा, ऋषयः ऊचुः—“निषीद।” स निषादवंशप्रवर्तकः अभवत्, अनन्तबलसम्पन्नः; स वेनपापात् मत्स्यकारान् अपि ससर्ज। अन्ये विन्ध्यवासिनः—तुम्बुरः, तुवरः, खासाः—अधर्मनिष्ठाः अपि वेनपापात् उत्पन्नाः। ततः महर्षयः क्रोधपूर्णाः, वेनस्य दक्षिणहस्तं अरनिवत् मथितवन्तः। तस्मात् पृथुः जातः, हस्ततेजसा दीप्तिमान्; पाणिपृथुजन्मनः कारणात् पृथु इति नाम प्राप्तवान्, स्वतेजसा अग्निवत् दीप्तिमान्। स अजगवः नाम धनुः आदाय, यः अत्यन्तनादः आसीत्, रक्षार्थं शरांश्च, दिव्यं कवचं च धारयामास। तस्य जन्मे सर्वे प्राणी सर्वत्र हृष्टाः अभवन्; महानिशायाम् आगमने, वेनः स्वर्गं गतः। धीरः पुत्रः पृथुः जातः, स राजर्षिः पुरुषसिंहः, पितृन् नरकात् उद्धृतवान्। ततः नद्यः, समुद्राः, विविधरत्नानि समाहृत्य, वेन्यं राजानं अभिषिच्य, राज्यम् दत्वा, महाबलः, दीप्तिमान् नृपतिः अभवत्।