वायुपुराणम्

हेति: पुत्रः लङ्खुः अभवत्। तस्य लङ्खोः द्वौ पुत्रौ जातौ। प्रहेति: अपि द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—माल्यवान् च सुमाली च। प्रहेति: पुत्रस्य, यशस्विनः पुलोमस्य, वर्णनं शृणु। वधसः पुत्रः निकुम्भः नाम भीषणः ब्रह्मराक्षसः अभवत्। वातस्य पुत्रः विरागः, आपः पुत्रः जम्बुकः च। व्याघ्रस्य पुत्रः निरानन्दः जीवेषु विघ्नान् उत्पादयति। एते सर्वे घोराः राक्षसाः एव सन्ति। यातुधानाः पूर्वं निरूपिताः। अद्य ब्रह्मधानानां कथां शृणु। तेषां पितरौ यज्ञः, कल्याणं धुनिः, पापः ब्रह्मा, तथा यज्ञहा—यः यज्ञस्य हन्ता। स्वाकोटकः, कलिः, सर्पः च, एवं ब्रह्मधानस्य दश पुत्राः। तेषां भगिन्यः ब्रह्मराक्षसीः—अत्यन्तं भीषणाः। रक्तकर्णा, महाजिह्वा, अक्षया, उपहारिणी च—एतेषां वंशे ब्रह्मराक्षसाः पृथिव्याम् अभवन्। तेषां बहवः श्लेष्मातकवृक्षेषु वासं कृतवन्तः। एवं राक्षसाः निरूपिताः। अधुना यक्षस्य अपि वर्णनं शृणु। एकः यक्षः अप्सरसं क्रतुःस्थलीं नाम, पञ्चगुणसम्पन्नां, काङ्क्षन्, तस्य प्राप्तये चिन्तयन्, नन्दनवनं विचचार। तत्र नन्दने सः वैभ्राजं, सुरभिं, चित्ररथं च अप्सरसः सहितान् दृष्टवान्। तां प्राप्तुं उपायं अन्विष्यन्, न कञ्चन उपायं लब्धवान्; एवं चिन्तयन्, स्वस्वरूपेण च कर्मणा च मलिनः अभवत्। सर्वे प्राणी भयभीता इव तस्मात् पलायन्ते—कथं अहं एतां सुमध्यमां प्राप्नुयाम् इति सः चिन्तितवान्। ततः उपायं दृष्ट्वा, सः शीघ्रं स्वस्य रूपं गन्धर्वस्य रूपेण परिवर्तितवान्। ततः अप्सरसां मध्ये गुह्यकः क्रतुःस्थलीं जग्राह। सा तं सुरुचिं इति ज्ञात्वा, हृदये तं स्वीकृतवती। तत्रैव तस्य सह तया सङ्गमः अभवत्, सर्वासां अप्सरसां साक्षात्। तत्रैव तस्य पुत्रः जातः—सर्वलक्षणसम्पन्नः, तेजस्वी, शोभनः च। सः पितरं उवाच—'अहं राजा अस्मि' इति। पितरः प्रत्युवाच—'यत् त्वं अत्र जातः, तव भीः नास्ति' इति। मातुराकारसमः, पितुर्वीर्यसम्पन्नः च सः जातः। तस्य जातौ, पिता प्रमुदितः स्वं रूपं पुनः प्राप्तवान्। महाबलिनः यक्षा राक्षसाश्च स्वस्वरूपं गृहीत्वा तिष्ठन्ति—मरणे, स्वप्ने, कोपे, भीते, हृष्टे वा। तदा गुह्यकः स्मितपूर्वकं अप्सरसः उवाच—'मम गृहम् आगच्छ, सुश्रोणि, पुत्रेण सह, सुशोभने' इति। एवं उक्त्वा, तं स्वस्वरूपं गृहीत्वा दृष्ट्वा, भीताः कोपिताः च अप्सरसः मोहिता: पलायिताः। तस्याः पुत्रः मातरं अनुगम्य, तां सान्त्वयन्, गन्धर्वाप्सरसां मध्ये तां नीत्वा, पुनः प्रतिनिवृत्तः। यक्षस्य जन्म दृष्ट्वा, अप्सरसां गणाः तां क्रतुःस्थलीं उचुः—'त्वं यक्षमाता' इति। ततः यक्षः पुत्रेण सह स्वं निवेशनं गतः, यत् न्यग्रोधरोहिणीति प्रसिद्धम्, यत्र गुह्यकाः वसन्ति। सः न्यग्रोधवृक्षः यक्षाणां प्रियं निवेशनं। यक्षः राजतनाभः गुह्यकानां प्रजापतिः अभवत्। तेन दानवः अनुह्रादस्य श्रेष्ठा कन्या भद्रा परिणीता। तस्यां भद्रायां महाबलः मणिवरः जातः। तस्मात् मणिभद्रः अजायत, यस्य वीर्यं इन्द्रसमं। तयोः पत्न्यौ—क्रतुःस्थल्याः दुहितरौ, भगिन्यौ, सद्व्रते च। तयोः नाम्ना एकां पुण्यजनीं, अपरां देवजनीं आहुः। मणिभद्रात् पुण्यजन्या: पुण्यात्मनः पुत्राः जाताः—सिद्धार्थः, सूर्यतेजाः, सुमन्तः, नन्दनः, कन्यकः, यविकः, मणिदत्तः, वसु; सर्वानुभूतः, शङ्खः, पिङ्गाक्षः, भीरुः, मन्दरशोभिन्, पजहः, चन्द्रप्रभः; मघपूरणः, सुभद्रः, महाबलः प्रद्योतः, द्युतिमान्, केतुमान्, मित्रः, मौलिः, सुदर्शनः। एवं चतुर्विंशतिः पुण्यात्मनः, शुभलक्षणाः पुत्राः मणिभद्रस्य अभवन्। तेषां पुत्रपौत्राः यक्षाः अपि पुण्याः, शुभलक्षणाः च। देवजन्या: मणिवरात् पुत्राः जाताः—पूर्णभद्रः, हेमरथः, मणिमान्, नन्दिवर्धनः; कुतुम्बुरुः, पिशङ्गाभः, स्थूलकर्णः, महाजयः, श्वेतः, विपुलः, पुष्पवन्तः, भयावहः; पद्मवर्णः, सुनेत्रः, यक्षः बालः, बकः, कुमुदः, क्षेमकः, वर्धमानः, दमः; पद्मनाभः, वराङ्गः, सुवीरः, विजयः, कृतिः, पूर्णमासः, हिरण्याक्षः, सुरूपः। एते प्रमुखाः। एते मणिवरस्य पुत्राः, यक्षाः गुह्यकाः च प्रसिद्धाः। केचित् सुन्दराः, केचित् विकृताः, माल्यभूषिताः, रम्यदर्शना: च। तेषां पुत्रपौत्राः शतशः सहस्रशश्च सन्ति। खशायायाः अन्ये पुत्राः जाताः, ये कामरूपिणः राक्षसाः। तेषां प्रमुखानां नामानि शृणु—लालाविः, कुथनः, भीमः, सुमाली, मधुरः, विस्फूर्जितः, विद्युज्जिह्वः, मातङ्गः, धूमृतः; चन्द्रार्कः, सुकरः, बुध्नः, कपिलोमाः, प्रहासकः, क्रीडः, परशुनाभः, चक्राक्षः, निशाचरः; त्रिशिराः, शतदंष्ट्रः, टुण्डकेशः राक्षसः, यक्षः आक्रमणः, दुर्मुखः, शिलीमुखः च। एवं एते प्रमुखाः राक्षसाः, महाबलिनः, गणरूपेण सर्वेषु लोकेषु विचरन्ति, देवैः तुल्यबलाः। अन्याः सप्त कन्यकाः अपि सन्ति—तासां नामानि, तासां सृष्टिं, तासां गणं च, यथाक्रमं शृणु।