वायुपुराणम्

ततस्तं राक्षसपिशाचं कन्ये द्वे जीवमादाय, यत्नतः प्रतिपदमपि मुञ्चन्तं निगृह्य, तं स्वपितॄन् प्रति प्रापयेतां। तयोः कन्ययोः हस्तयोः स्थितं तं राक्षसपिशाचं पृष्ट्वा—"कः त्वम्? कस्य वा?"—स सर्वमाख्यात्। तयोः कर्माणि ज्ञात्वा, तौ श्रेष्ठौ राक्षसौ तस्मै स्वसुतौ अजं च खण्डं च दत्तवन्तौ; तयोः कन्येयोः प्रीत्या तस्मै स्वसुतान् अदाताम्। पिशाचविवाहेन बुद्धवाहनः सुदतीं प्राप, अजोऽपि खण्डश्च तस्मिन्काले ताभ्यां धनं लब्धवन्तौ। खण्ड उवाच—"एषा मम कन्या आलोमिका नाम ब्रह्मधना, या ब्रह्मभूतवित्तेन जीवति।" अपरः अपि तद्वद—"एषा मम कन्या जन्तुधना सर्वाङ्गसुन्दरी, या भूतवित्तेन जीवति।" एवं तयोः धनं प्रकटितम्। जन्तुधना या सर्वाङ्गलोमशा, ब्रह्मधना या कर्णहीना निरलोमा—एवं तयोः नामानि। ब्रह्मधनायाः कन्या जाता, जन्तुधनायाः अपि; एवं तौ पिशाचकन्ये द्वे द्वौ द्वौ दम्पती समुत्पादयेताम्। तयोः सन्ततिं श्रृणु। हेति, प्रहेति, उग्र, पौषेय, वध, विस्फुर्जी, वात, अप, व्याघ्र, सर्प इति दश यातुधानराक्षसपुत्राः। ते सर्वे सूर्यस्य परिचारकाः सन्तः तेन सह विचरन्ति। हेत्याः पुत्रो लङ्घु, तस्य द्वौ पुत्रौ; प्रहेत्याः पुत्रौ माल्यवान् सुमालिश्च। प्रहेतेः पुत्रः पुलोम नाम विश्रुतः। वधस्य पुत्रो निकुम्भः घोरः ब्रह्मराक्षसः, वातस्य वीरागः, अपः पुत्रो जम्बुकः। व्याघ्रस्य पुत्रो निरानन्दः सर्वेषां जीविनां विघ्नकर्त्ता; एते सर्वे घोरराक्षसाः सन्ति। यातुधानानां वंशः उक्तः; अधुना ब्रह्मधानानां शृणु। यज्ञः तेषां पिता, धुनिः कल्याणं, ब्रह्मा पापात्मा, यज्ञहा यज्ञहन्ता। स्वाकोटकः, कलिः, सर्पः, च ब्रह्मधनायाः दश पुत्राः; तेषां भगिन्यः ब्रह्मराक्षस्यः, अतिभयानकाः। रक्तकर्णा, महाजिह्वा, अक्षया, उपहारिणी—एवं ब्रह्मराक्षस्यः पृथिव्यां तस्यां वंशे जाता। एतेषां बहवः श्लेष्मातकवृक्षेषु वसन्ति; एवं राक्षसाः वर्णिताः। अधुना यक्षस्य अपि कथां शृणु। यक्षः कश्चित्क्रतुःस्थलीं नाम अप्सरसं पञ्चसंपन्नां कामयामास; तां लब्धुमिच्छन् नन्दने विचचार। तत्र स नन्दने वैभ्राजं, सुरभिं, चित्ररथं च, अप्सरःसमेतान् अपश्यत्। तां लब्धुमुपायं न प्राप्य, स्वस्वरूपेण कर्मणा च मलिनः अभवत्। स चिन्तयामास—"मया सर्वैः भीतैः प्राणिभिः परिह्रियते; कथं मम एषा सुन्दरी स्त्री लभ्येत?" ततस्तं मार्गं दृष्ट्वा, स शीघ्रं गन्धर्वश्रेष्ठरूपं धारयित्वा, तासां अप्सरःमध्ये गुह्यकः क्रतुःस्थलीं जग्राह। सा तं सुरुचिं इति ज्ञात्वा हृदये स्वीकृतवती; तेन सह सायं अप्सरःसभायां संयुक्ता। तत्रैव तस्य पुत्रः समुत्पन्नः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, तेजस्वी, रूपसम्पन्नश्च। स पितरं सम्बोधितवान्—"अहं राजा अस्मि।" पिता प्रत्युवाच—"यः अत्र जातः, स न भीतिः।" मातृरूपं पितृवीर्यं च पुत्रस्य जातौ दृश्यते; तस्य जन्मनि पिता स्वस्वरूपं हृष्टः पुनः प्राप्तवान्। यक्षराक्षसाः मृत्यौ, स्वप्ने, क्रोधे, भीतौ, हर्षे वा स्वस्वरूपं धारयन्ति। ततः स गुह्यकः स्मयमानः अप्सरसं प्रोवाच—"मम गृहमागच्छ सुन्दरनितम्बे, पुत्रेण सह, सुशोभने।" इत्युक्त्वा, तस्य स्वस्वरूपग्रहणं दृष्ट्वा, भीताः क्रुद्धाश्च अप्सरासः सन्त्रस्ता पलायिताः। तान्निर्गच्छन्तीं सा पुत्रः मातरं सान्त्वयन् अन्वगच्छत्; गन्धर्वाप्सरःमध्ये तां नीत्वा, पुनः प्रत्यागच्छत्। तत्र यक्षस्य जन्मं, अप्सरसां च समुदायं दृष्ट्वा, अप्सरः तां क्रतुःस्थलीं प्रोचुः—"त्वं यक्षमाता असि।" ततः यक्षः पुत्रेण सह स्वगृहं न्यग्रोधरोहिणं गत्वा, यत्र गुह्यकाः निवसन्ति; स वृक्षः सर्वेषां प्रियतमो यक्षालयः। राजतनाभो नाम यक्षः गुह्यकानां प्रजापतिः; तेन दानवानुह्रादस्य कन्यां भद्रां पत्नीत्वे स्वीकृत्य, तस्यां महाबलः मणिवरः जातः। तस्यां मणिभद्रः जातः, यस्य वीर्यं इन्द्रसमं; तयोः पत्न्यौ क्रतुःस्थल्याः कन्ये, भगिन्यौ, सदाचारिण्यौ। तयोः एकस्य नाम पुण्यजनी, अपरस्य देवजनी; मणिभद्रात् पुण्यजन्यां धर्मपुत्राः जाताः। सिद्धार्थः, सूर्यतेजाः, सुमन्तः, नन्दनः, कन्यकः, यविकः, मणिदत्तः, वसुः; सर्वानुभूतः, शङ्खः, पिङ्गाक्षः, भीरुः, मन्दरशोभिन्, पझ, चन्द्रप्रभः; मघपूर्णः, सुभद्रः, प्रद्योतः महाबलः, द्युतिमान्, केतुमान्, मित्रः, मौलिः, सुदर्शनः। एवं चतुर्विंशतिः धर्मपुत्राः शुभलक्षणाः मणिभद्रात् जाताः; तेषां पुत्राः पौत्राश्च यक्षाः धर्मशीलाः शुभलक्षणाश्च। देवजन्यां मणिवरात् पुत्राः जाताः—पूर्णभद्रः, हेमरथः, मणिमान्, नन्दिवर्धनश्च।