वायुपुराणम्

बलवंतौ महात्मनौ दीर्घकायौ दुस्तरौ मायाविनौ स्वेच्छया दृश्याविदृश्यौ तौ द्वौ स्वयमेव अदृश्यौ जातौ। तौ उग्रौ कामरूपिणौ स्वभावदुष्टचित्तौ, स्वस्वरूपानुकूलं भोजनं प्राप्य विजयं लभेते। देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, किन्नराः, पिशाचाः, मनुष्याः, सर्पाः, पक्षिणः, मृगाश्च—एतान् सर्वान् तौ रात्रिचरौ सर्वत्र भोजनार्थं इच्छतः। इन्द्रेण तु वरदानेन तौ संयम्य, सुग्रहणीयौ कृतौ। यक्षः तु कदाचित् अपि चिरं रात्रौ एकाकी न विचरति; स भोजनार्थं शब्दं कुर्वन् विचरति। तत्र सः द्वौ पिशाचौ दृष्टवान्—उग्रस्वभावौ, पिङ्गलोक्षणौ, रोमाञ्चिताङ्गौ, वर्तुलनेत्रौ, अतीव भीषणौ। तौ रक्तमांसमेदोऽशना, नरमांसभक्षिणौ, महाबलिनौ, द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह तुष्ट्यर्थं स्थितौ। तौ कन्ये कामरूपिण्यौ, सदाचारिण्यौ, ताभ्यां सह भोजनार्थं विचरतः। तत्र ताः कन्ये एकं महाबलिनं कामरूपिणं राक्षसं दृष्ट्वा, यदा सर्वे संमिलिताः, तदा परस्परं दृष्टवन्तः। ततः परस्परग्रहणरक्षणेच्छया, तयोः पितरौ कन्याभ्यां प्रोचतु:—"शीघ्रं एनं आनयताम्।" जीवमेकं निगृह्य, स यदा यदा अपि प्रतियाति, तदा ताः कन्ये तम् उपगम्य गृहीत्वा, उभाभ्यां हस्ताभ्यां पितृभ्यां प्राक्तयन्। तौ कन्ये राक्षसपिशाचं हस्तयोः गृहीत्वा पृष्टवन्त्यः—"कः त्वम्? कस्य वा?" स सर्वं ताभ्यां निवेदितवान्। तयोः कर्माणि ज्ञात्वा, श्रेष्ठौ राक्षसौ तस्मै स्वसुतौ, अजं च शण्डं च, दत्तवन्तौ; ताभ्यां कन्याभ्यां तस्य कर्मप्रीत्या पुत्रान् दत्तवन्त्यः। पिशाचविवाहेन बुद्धवाहनः सुदतीं प्राप्तवान्; अजोऽपि खण्डश्च तस्मात् धनं प्राप्तवन्तौ। "एषा मम कन्या आलोमिका, या ब्रह्मधना नाम्ना, या ब्रह्मभूतानां धनं आहाररूपेण उपजीवति," इति खण्डेन उक्तम्। "एषा मम कन्या जन्तुधना, सर्वाङ्गसुन्दरी; सा जन्तूनां धनं आहाररूपेण उपजीवति," इति तौ स्वं धनं घोषितवन्तौ। जन्तुधना, या सर्वाङ्गलोमवती, च ब्रह्मधना, या अर्णवर्णा च निर्लोमा, एवं नाम्ना विख्याते। ब्रह्मधना कन्यां प्रसूता, धनना अपि तथैव; एवं तौ पिशाचकन्ये द्वौ युग्मं उत्पादितवन्त्यः। तेषां सन्तत्याः वर्णनं शृणु। हेति, प्रहेति, उग्र, पौषेय, वध, विस्फुर्जी, वात, आप, व्याघ्र—एते तेषां नामानि। च सर्पः; एते दश यातुधानराक्षसानां पुत्राः, ये सूर्यस्य अनुचराः सन्ति, तेन सह विचरन्ति। हेतेः पुत्रः लङ्खुः, लङ्खोः द्वौ पुत्रौ। प्रहेतेः पुत्रौ माल्यवान् च सुमालिः। प्रहेतेः पुत्रः पुलोमः नाम्ना विख्यातः। वधस्य पुत्रः निकुम्भः, उग्रः ब्रह्मराक्षसः; वातस्य पुत्रः विरागः, आपः पुत्रः जम्बुकः। व्याघ्रस्य पुत्रः निरानन्दः, जो जीवेषु विघ्नकरः; एते सर्वे उग्रराक्षसाः। यातुधानाः उक्ताः; अधुना ब्रह्मधनानां शृणु। यज्ञः तेषां पिता, धुनिः तेषां कल्याणम्, ब्रह्मा पापात्मा, यज्ञहा यज्ञविघातकः। स्वाकोटकः, कलिः, सर्पः, च ब्रह्मधनायाः दश पुत्राः; तेषां भगिन्यः ब्रह्मराक्षस्यः, अतीव भीषणाः। रक्तकर्णा, महाजिह्वा, अक्षया, उपहारिणी—एवं ब्रह्मराक्षसाः पृथिव्यां तेषां वंशे जाता। बहवः एते श्लेष्मातकवृक्षेषु वासं कृतवन्तः; एवं राक्षसाः वर्णिताः। अधुना यक्षस्य अपि कथा शृणु। एकः यक्षः क्रतुःस्थलीं नाम अप्सरसं, पंचगुणसम्पन्नां, इच्छित्वा, तां प्रार्थयन्, चिन्तयन् च, नन्दने विचरन् आसीत्। तत्र नन्दने स वैभ्राजं, सुरभिं, चित्ररथं च, अप्सराभिः सहितान् दृष्टवान्। तां प्राप्तुमुपायं न लब्धवान्; एवं चिन्तयन्, स्वस्वरूपेण कर्मणा च मलिनः अभवत्। "सर्वे प्राणिनः मां दृष्ट्वा भयार्ताः पलायन्ते; कथं अहं एतां सुन्दरीं प्राप्नुयाम्?" इति चिन्तयन्। ततः उपायं दृष्ट्वा, शीघ्रं गन्धर्वश्रेष्ठरूपं धारयन्, अप्सरासंघे गुह्यकः क्रतुःस्थलीं जग्राह। सा तं सुरुचिं इति ज्ञात्वा, मनसा तं स्वीकृतवती; स तया सह, अप्सरःसभायाम्, एकत्र मिलितः। तत्र तस्य पुत्रः साक्षात् सर्वलक्षणसम्पन्नः, दीप्तिमान्, सुन्दरः जातः। स पितरं उवाच—"अहं राजा अस्मि" इति। पिता प्रत्युवाच—"यतः त्वं अत्र जातः, तव भीः न अस्ति।" जननकाले, पुत्रः मातुराकृतिं, पितुः वीर्यं च प्राप्नोति; तदा पिता प्रमुदितः स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवान्। महाबलिनः यक्षराक्षसाः स्वभावं स्वमेव धारयन्ति—मरणे, स्वप्ने, कोपे, भीतौ, प्रमुदिते वा। ततः स गुह्यकः स्मितपूर्वकं अप्सरसं उवाच—"मम गृहम् आगच्छ, सुन्दरी, पुत्रेण सह।" एतदुक्त्वा, तस्य स्वस्वरूपग्रहणं दृष्ट्वा, अप्सरासः भीताः कोपिताः च, मोहिता पलायिताः। तान् निर्गच्छन्तीं अप्सरसं तस्य पुत्रः अनुययौ, सान्त्वनवचनैः तां समाश्वास्य, गन्धर्वाप्सरसां मध्ये मातरं नीत्वा, पुनः निवृत्तः।