वायुपुराणम्

राजसत्त्वतमोभिः प्रवृत्तिभिः स्वभावेन तेषां विविधाः रूपाणि अभवत्। मातृगुणानुसारं तेषां पुत्राः अपि तादृशं स्वभावं प्राप्नुवन्ति। एवं उक्त्वा भगवतः तदा अतुलं खशामं आहूय, सौम्यवाक्यैः सोमं निर्भयम् अकरोत्। यद् यद् तयोः कृतं तद् खशा पृथक् पृथक् तयोः कृत्यं मातुः वचनात् विस्तरेण कथयामास; तत्त्वदर्शी तद् मूलार्थानुसारं विवृणोति स्म। यक्षः 'यक्ष' इति उक्तवान्, तस्य 'यक्ष' इति नाम अभवत्, यतः 'यक्ष' धातुं भक्षणक्षययोः मूलं मन्यते। रक्षः रक्षणे धातुः, तेन 'मम मातरं रक्ष खशे' इति उक्तवान्, अतः तस्य पुत्रः 'राक्षस' इति नाम प्राप्नोति। ततः सृष्टिकर्ता तयोः व्यवस्था दृष्ट्वा, यथावत् अन्वेषणं कृत्वा तयोः भोजनं दत्तवान्। पिता तयोः तृषितयोः दृष्ट्वा वरं दत्तवान्—युवां रात्रौ एव अन्नं स्पृशेयुः, पूर्णतया। रात्रौ भोजनं कृत्वा विचरन्तौ, दिवा शयनं कुर्वन्तौ, रात्रौ बलिष्ठौ भवतौ, दिवा शयनं कुर्वन्तौ। मातरं रक्षतं, धर्मं अनुतिष्ठतं—इति पुत्रयोः उपदिश्य कश्यपः तत्रान्तर्दधीत्। पितरौ गतौ तयोः वीरयोः स्वभावतः उग्रयोः प्रतिकूलं आचरन्ति स्म—मांसं भक्षयन्ति, जीवितं हिंसन्ति। तौ महाबलौ, महात्मानौ, महाकायौ, दुर्गमौ, मायाविनौ, इच्छायाः अनुसारं दृश्यौ, अन्यथा अदृश्यौ अभवत्। तौ उग्रौ, यथेष्टं रूपं धारयन्तौ, विकृतचित्तौ, तयोः स्वस्वरूपानुकूलं भोजनं प्राप्नुवन्ति। देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, किन्नराः, पिशाचाः, मनुष्याः, सर्पाः, पक्षिणः, पशवः—एते सर्वे तयोः रात्रिचरयोः भोजनार्थम् अभिलष्यन्ति स्म। इन्द्रः तयोः वरं दत्तवान्, तौ संयम्य, सुगृह्यं कृत्वा, हन्यन्ते। यक्षः कदापि रात्रौ दीर्घकालं एकाकी न विचरति स्म; अन्नार्थं गृणन् शब्दं कुर्वन् विचरति स्म। तत्र तौ पिशाचौ दृष्टः, उग्रस्वभावौ, पिङ्गाक्षौ, रोमाञ्चिताङ्गौ, वर्तुलाक्षौ, अत्यन्तभीषणौ। रक्तमांसवसभक्षौ, मनुष्यभक्षौ, महाबलौ, तौ द्वे कन्ये समेता तयोः तुष्टिं इच्छन्ति स्म। तौ कन्ये, यथेष्टं रूपं धारयन्ती, सदाचारिण्यौ, तयोः सह अन्नार्थं विचरन्ति स्म। तत्र राक्षसः दृष्टः, महाबलः, रूपपरिवर्तने समर्थः; सहसा तत्रागत्य, परस्परं दृष्टवन्तः। अन्योन्यं गृहीत्वा आत्मरक्षणं इच्छन्तौ, तयोः पितरौ कन्ये उचतु:—'शीघ्रं, तम् आनय!' जीवन् तं निगृह्य, यद्यपि सः प्रतिपदं संघर्षं अकरोत्, कन्ये तं गृहीत्वा, उभाभ्यां हस्ताभ्यां तं पितरौ समीपं नीतवन्त्यः। कन्ये राक्षसपिशाचं हस्ताभ्यां गृहीत्वा पप्रच्छतुः—'त्वं कः? कस्य?' सः सर्वं उक्तवान्। तस्य कर्म ज्ञात्वा, राक्षसश्रेष्ठौ तस्य पुत्रौ, अजः शण्डः, तस्मै दत्तवन्तौ; कन्ये तस्य कर्मेण तुष्टः तस्य पुत्रौ दत्तवन्त्यः। पिशाचविवाहेन बुद्धवाहनः सुदतीं प्राप्नोत्, अजः शण्डः तस्मात् धनं प्राप्नुतः। 'एषा मम कन्या अलोमिका, ब्रह्मधाना नाम, ब्रह्मजीवेषु तस्य भोजनम्,' इति खण्डः उक्तवान्। 'एषा मम कन्या जन्तुधाना, सर्वाङ्गसुन्दरी; जीवेषु तस्य भोजनम्,' इति तौ तस्य धनं उद्घोषयामासतुः। जन्तुधाना सर्वाङ्गलोमवती, ब्रह्मधाना निर्लोमा, कर्णहीना—एवं नामानि। ब्रह्मधाना कन्यां जनयामास, धनाना अपि; तौ पिशाचकन्ये द्वे युग्मं उत्पादितवन्त्यः। तयोः संततिं शृणु। हेति, प्रहेति, उग्रः, पौरुषेयः, वधः, विस्फुर्जिः, वातः, अपः, व्याघ्रः—एते तयोः नामानि। च सर्पः; एते दश यातुधानराक्षसपुत्राः, सूर्यस्य परिचारकाः, तेन सह विचरन्ति। हेतेः पुत्रः लङ्खुः, लङ्खोः द्वौ पुत्रौ। प्रहेतेः पुत्रौ माल्यवान् सुमाली। प्रहेतेः पुत्रः पुलोमा नाम प्रसिद्धः। वधस्य पुत्रः निकुम्भः, उग्रः ब्रह्मराक्षसः; वातस्य पुत्रः विरागः, अपः पुत्रः जम्बुकः। व्याघ्रस्य पुत्रः निरानन्दः, जीवितेषु विघ्नकरः; एते सर्वे उग्रराक्षसाः। यातुधानाः वर्णिताः; ब्रह्मधानानां शृणु—यज्ञः तेषां पिता, धुनिः तेषां सुखम्, ब्रह्मा पापी, यज्ञहा यज्ञघ्नः। स्वाकोटकः, कलिः, सर्पः, ब्रह्मधानायाः दश पुत्राः; तेषां भगिन्यः ब्रह्मराक्षसीः, अतिभीषणाः। रक्तकर्णा, महाजिह्वा, अक्षया, उपहारिणी—एते ब्रह्मराक्षसाः पृथिव्यां तेषां वंशे जाताः। बहवः श्लेष्मातकवृक्षेषु निवसन्ति; एवं राक्षसाः वर्णिताः। यक्षस्य अपि शृणु। यक्षः क्रतुष्थलीं अप्सरसं पञ्चगुणां कामयमानः, ताम् इच्छन्, चिन्तयन्, नन्दने विचरति स्म। तत्र नन्दने वैभ्राजं, सुरभिं, चित्ररथं अप्सरासहितं दृष्टवान्। तां प्राप्त्यर्थं उपायं अन्वेष्य, नापश्यत्; एवं चिन्तयन्, स्वस्वरूपेण च कर्मणा मलिनः अभवत्।