वायुपुराणम्

तस्मिन्नेव क्षणे तेषां पितरः प्रादुरभवत्। तं दृष्ट्वा, तस्य पुत्रौ विकृतस्वरूपौ, स पिताऽवदत्—"इतः गच्छताम्।" किन्तु पितरं दृष्ट्वा, तौ पुत्रौ, बलिनौ शीघ्रगामिनौ, पुनः मातुः गोत्रे समाश्रयेताम्, स्वबलात् विलपन्तौ। ततः स महर्षिः स्वपत्नीं उवाच—"पूर्वं त्वया सह अस्माभिः संवादः कृतः। पुनः, यथापूर्वं, एतत् अपराधं सत्यम् आचक्ष्व।" पुत्रः मातुलं अनुगच्छति, कन्या पितरं; यथा मातुः स्वभावः, तथा पुत्रस्य स्वभावः। यथा पृथिव्याः वर्णः, तथा जलस्य अपि; मातुः दोषैः गुणैः च सर्वे प्राणीणां भेदः, तथा कीर्त्या अपि। एतेषु अदितिः धर्मनिष्ठा, बलयुक्ता, स्वभावसम्पन्ना च; धर्मेण, स्वभावेन, अन्यैः गुणैः च, सा ज्ञानबलसम्पूर्णा। गन्धशीलाः, दितिः, प्रवार्ध्ययनः स्वविशेषस्वभावैः प्रसिद्धाः; गीतशीलाः, अरिष्टा, मायाशीला दनु स्मृता; विनता पुनः दिव्याः, व्योमगमनरता। सुरभिः तपस्विस्वभावेन शोभिता; कद्रू क्रोधयुक्ता, तस्याः स्वभावः दुःखयुक्तः क्रोधेन। दनुयाः सन्ततिः वैरप्रियः स्वभावः; त्वं, भगवति, मया क्रोधस्वभावा मता। एवं स्वभावाः जाताः स्वगुणैः, जनानां निरीक्षणेन, कर्मणा, प्रयत्नेन, बुद्ध्या, रूपेण, बलेन, धैर्येण, संकल्पबलात् च। रजः, सत्त्व, तमः प्रभावात् ताः विविधरूपाः स्वभावतः भवन्ति; तेषां पुत्राः मातृवंशं अनुगच्छन्ति, गुणैः प्रवृत्तिभिः च। एवं उक्त्वा, भगवन् तदा अद्वितीयं खशामम् आह्वयत्, सौम्यवाक्यैः सोमं निर्भयम् अकारयत्। यत् तयोः कृतं, तत् खशा तदा वर्णयामास; यत् तयोः प्रत्येकस्य कर्म, यथा मातृकथितम्, पृथक् विवृत्तम्; तद् ऋषिः अर्थानुसारं व्याख्याय। "यक्ष" धातुः भक्षणे कृशे; यतो यक्षमिति उक्तवान्, तेन स यक्षः अभिधीयते। "रक्ष" धातुः रक्षणे, तथैव ज्ञायते; यतोऽवदत्—"मम मातरं रक्ष, खशे," तेन तव पुत्रः राक्षसः अभिधीयते। ततः तद्व्यवस्थां दृष्ट्वा, विचरन्, प्रजापतिः तयोः अन्नं दत्तवान्। तयोः पितरं तौ क्षुधार्तौ दृष्ट्वा, वरं दत्तवान्—"यूवां रात्रौ अन्नं स्पृशेयुः, सर्वथा।" रात्रौ भक्षयित्वा विचरन्तौ, दिवा सुखनिद्रया रमन्तौ, रात्रौ बलिनौ, दिवा शयनम्। मातरं रक्षताम्, धर्मं अनुगच्छताम्; एवं पुत्रयोः उपदिश्य, कश्यपः तत्रैव अन्तर्धानम्। पितरं गतवति, तौ वीरौ, स्वभावतः क्रूरौ, विपरीतं अचरताम्—मांसं भक्षयन्तौ, जीवितं हिंसन्तौ। महाबलिनौ, महात्मनौ, महाकायौ, दुर्गमौ, मायाविदौ, इच्छया दृश्यौ, तौ अदृश्यौ अभवताम्। तौ क्रूरौ, इच्छया रूपान्तरकारी, विकृतमना, स्वरूपानुसारं अन्नेन विजयं प्राप्नुतः। देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, किन्नराः, पिशाचाः, मानवाः, सर्पाः, विहंगाः, पशवः—अन्नार्थं तौ रात्रिचरौ सर्वत्र इच्छतः। किन्तु इन्द्रः तयोः वरं दत्तवान्, संयम्य, सुहत्यौ अकारयत्। यक्षः कदापि रात्रौ दीर्घकालं एकाकी न विचरति; अन्नार्थं गच्छन् शब्दं करोति। तत्र द्वौ पिशाचौ मिलितौ, क्रूरस्वभावौ, पीतलोचनौ, रोमाञ्चिताङ्गौ, वर्तुललोचनौ, अतिभयानकौ। रुधिरमांसवसभक्षौ, मनुष्यभक्षौ, महाबलिनौ, तौ द्वौ कन्याभिः सह सन्तौ, ताः तुष्टुम् इच्छन्तौ। तौ कन्ये, रूपान्तरकारी, सदाचारिण्यौ, ताभिः सह अन्नार्थं विचरन्त्यौ। तत्र राक्षसं अपश्यन्, महाबलिनं, इच्छया रूपान्तरं कर्तुं समर्थं; सहसा, संगम्य, अन्योन्यं अपश्यन्। तदा, परस्परं गृहीतुं रक्षितुं च इच्छन्तौ, तयोः पितरौ कन्ये उचतु—"शीघ्रं, एनं आनयताम्!" जीवत एव तं वशे कृत्वा, यत्नं कुर्वन्तं, तौ कन्ये समागत्य तं गृहीत्वा, उभाभ्यां हस्ताभ्यां, पितरौ समीपं निन्यताम्। तौ कन्ये राक्षसपिशाचं हस्ताभ्यां गृहीत्वा पप्रच्छताम्—"त्वं कः? कस्य?" स सर्वं कथयामास। तस्य कर्म ज्ञात्वा, तौ राक्षसश्रेष्ठौ तस्मै पुत्रौ अजं शण्डं च दत्तवन्तौ; कर्मणा तुष्टौ, तौ कन्ये तस्मै पुत्रौ दत्तवन्तौ। पिशाचविवाहेन, बुद्धवाहनः सुदतीं प्राप्तवान्, अजः शण्डः च ताभ्यां धनं प्राप्तवन्तौ। "एषा मम कन्या आलोमिका, ब्रह्मधना नाम्ना, यस्याः जीविका ब्रह्मसंपत्तिः," इति खण्डः उवाच। "एषा मम कन्या जन्तुधना, सर्वाङ्गसुन्दरी; यस्याः जीविका प्राणिसंपत्तिः," इति तौ धनं उद्घोषयामासताम्। जन्तुधना, या सर्वाङ्गलोमिनी, ब्रह्मधना, या निर्लोमा कर्णहीना, एवं नाम्ना। ब्रह्मधना कन्यां उत्पादितवती, धनना अपि; तौ पिशाचकन्ये द्वौ युग्मौ उत्पादितवत्यम्। तस्या वंशकथां शृणु। हेति, प्रहेति, उग्र, पौरुषेय, वध, विस्फुर्जी, वात, अप, व्याघ्र—एते नामानि। तथा सर्पः; एते दश यातुधानराक्षसपुत्राः। ते सूर्यस्य परिचारकाः, तेन सह विचरन्ति।