वायुपुराणम्

कशायाः गर्भात् द्वौ पुत्रौ अद्भुतरूपधारिणौ अभवन्। ज्येष्ठः पुत्रः सर्वाङ्गेषु रोमश्च, स्थूलाङ्गः, उन्नतघ्राणः, महोदरः, महाशिराः, बृहन्नासः, महान्कर्णः, मुञ्जतुल्यकेशः, इच्छाभिः पूर्णचित्तश्चासीत्। तस्य गजवदोष्ठौ, दीर्घोरू, अश्वदंष्ट्रः, महाजवः, रक्तजिह्वः, पिङ्गलो दृष्टिपातः, विस्तीर्णमुखः, दीर्घनासश्च। स च गुह्यकः तीक्ष्णकर्णः, अतीव प्रमुदितः, विशालमुखः, भीषणरूपः कशायाः पुत्रः जातः। कशा पुनः द्वितीयं पुत्रं जनयामास, यः ज्येष्ठस्य अनुजः आसीत्। तस्य त्रिणि शिरांसि, त्रिणि पादद्वयं, त्रयो बाहवः, कृष्णलोचनः, उन्नतकेशः, पिङ्गलदाढिः, शिलासमकठोरजवः, ह्रस्वदेहः, दृढबाहुः, विशालवपुः, महाबलश्च। तस्य कर्णपर्यन्तं विदीर्णमुखः, लम्बभ्रू, बृहन्नासः, स्थूलोष्ठः, अष्टदंष्ट्रः, द्विजिह्वः, शंखवदकर्णः। तस्य पिङ्गलोन्नतलोचनः, जटिलपिङ्गलकेशः, बृहत्कर्णः, विस्तीर्णवक्षाः, श्रोणिरहितः, कृशोदरः, नखपाणिः, रक्तकण्ठश्च आसीत्। तयोः जन्मसमये एव तौ पूर्णाङ्गावभवेताम्—सर्वाङ्गसंपन्नौ, भोगयोग्यशरीरौ, मातरं परिवृत्य स्थितौ। तत्र ज्येष्ठः पुत्रः, क्रूरः सन्, मातरं गृहीत्वा उवाच—"आगच्छ मातः, अहं क्षुधया पीडितः, भोक्तुमिच्छामि।" अनुजः पुनः पुनः तमवरुध्य, "मा, मातरं रक्षावः कशाम्," इति ब्रुवन्, बाहुभ्यां भ्रातरं आलिङ्ग्य, मातरं विमोचयामास। तस्मिन्नेव क्षणे तयोः पिता प्रादुरासीत्। स तौ भीषणरूपौ पुत्रौ दृष्ट्वा उवाच—"इतः गच्छताम्।" पितरं दृष्ट्वा तौ उभौ पुत्रौ, बलीस्वल्पगतिः, पुनः मातरं उपगम्य, स्वशक्त्या रुदन्तौ तस्याः अङ्के न्यविशताम्। ऋषिः तदा भार्यां प्राह—"पूर्वं त्वया अस्मभ्यं उक्तं, इदानीं सत्यं वद, यथा पूर्वम्, अस्य अपराधस्य विषये।" सः शशंस, "पुत्रः मातुलं अनुयाति, कन्या पितरं; या या मातुः प्रवृत्तिः, सा सा पुत्रस्य अपि प्रवृत्तिः।" यथा पृथिव्याः वर्णः, तथा आपां अपि; मातुः गुणदोषैः सर्वे प्राणिनः भिद्यन्ते, कीर्त्या च। अदितिः धर्मनिष्ठा, बलसम्पन्ना, उत्तमचारित्र्या, बुद्ध्या च पूरिता। गन्धशीला, दितिः, प्रवार्ध्यायना, गीतशीला, अरिष्टा, मायाशीला या दनुः, विनता च, या दिव्यगमनेन तुष्टिः, एतेषां स्वभावो विशेषतः स्मृतः। सुरभिः तपोनिष्ठा, कद्रूः क्रोधवत्यः, तस्या दुःखं क्रोधेन लक्षितम्। दनुपुत्राणां स्वभावः द्वेषाभिमुखः, त्वं च भगवति क्रोधस्वभावा मया मन्यसे। एवं स्वभावाः स्वगुणैः, जनदर्शनैः, कर्मणा, प्रयत्नेन, बुद्ध्या, रूपेण, बलेन, क्षमया, चेष्टया च जायन्ते। रजःसत्त्वतमोभिः स्वभावेन विविधरूपधारिणः भवन्ति; मातृकुलानुसारी पुत्रः, गुणप्रवृत्त्या तादृशः। एवं उक्त्वा, भगवान् तदा अप्रतिमं कशामम् आहूय, सौम्यवाक्यैः सोमं निर्भयं चकार। यद्यत् तयोः कृतं तत्तत् कशा व्याख्यात्; यत्कर्म कृतं, मातुः वचनात् पृथक्कृत्य, स ऋषिः तत्त्वदर्शी मूलार्थेन विवेचयामास। "यक्ष" इति धातोः भक्षणक्षययोः, स यदुक्तवान् 'यक्ष', अतः स यक्षः इति विख्यातः। "रक्ष" इति धातोः रक्षणे, यः 'मातरं रक्ष कशाम्' इति उक्तवान्, तेन तव पुत्रः राक्षसः इति नाम्ना प्रसिद्धः। तदनन्तरं, तद्व्यवस्थानं दृष्ट्वा, यथावत् विचिन्त्य, प्रजापतिः ताभ्यां आहारं दत्तवान्। पितरौ तयोः क्षुधार्तयोः दृष्ट्वा, वरं दत्तवान्—"युवां रात्रौ एव आहारं स्पृशेताम्, सम्पूर्णतया च।" रात्रौ भुञ्जानौ, दिवा सुखनिद्रायाम्, रात्रौ बलीयसौ, दिवा सुप्तौ। "मातरं रक्षतम्, धर्मं च पालयतम्" इति पुत्रौ उपदिश्य, कश्यपः तस्मात् अदृश्यः अभवत्। पित्रा गच्छति, तौ द्वौ वीरौ, स्वभावतः क्रूरौ, परस्परविरोधेन, मांसभक्षणेन, प्राणिनां हिंसायाम् प्रवृत्तौ। महाबलौ, महात्मानौ, महाकायौ, दुर्गमौ, मायाविनौ, इच्छया दृश्यौ, अन्यथा अदृश्यौ। तौ क्रूरौ, कामरूपिणौ, विकृतचित्तौ, स्वस्वरूपयुक्ताहारसमर्थौ। देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, किन्नराः, पिशाचाः, मनुष्याः, नागाः, पक्षिणः, पशवः—एतान् सर्वान् रात्रौ भ्रमन्तौ, आहारार्थं तौ इच्छतः। इन्द्रेण ताभ्यां वरः दत्तः—"नियता भवेताम्, सुहत्यौ च।" यक्षः तु कदापि एकाकी रात्रौ न भ्रमति स्म; आहारं अन्विष्य, शब्दं कुर्वन् विचरति स्म। तत्र स पिशाचद्वयं दृष्टवान्, क्रूरस्वभावम्, पिङ्गलोचनम्, रोमाञ्चितकेशम्, वर्तुलनेत्रम्, अतीव भीषणम्। ते रक्तमांसमज्जभक्षिणौ, नरमांसाशनौ, महाबलिनौ, द्वे कन्ये सहितौ, तयोः तुष्ट्यर्थं स्थितौ। तौ कन्ये, कामरूपिण्यौ, सच्चरित्रे, ताभ्यां सह आहारार्थं विचरन्त्यौ। तत्र राक्षसं दृढबलम्, कामरूपिणं दृष्ट्वा, सहसा, संगम्य, परस्परं अपश्यन्। तदा, अन्योन्यग्रहणाभिलाषेण, आत्मरक्षणेच्छया, तौ पितरौ कन्ये उचतु—"शीघ्रं एनं आनयतम्!