वायुपुराणम्

सर्वेषु दिशासु गायत्रीप्रभृतयः छन्दांसि, सुपर्णेयपक्षिणः, सर्वे च दिवसाः प्रतिष्ठिताः। ततः कद्रू अप्यजनयत् सहस्रं सर्पाणां चराचराणां, बहुशीर्षाणां, महात्मनां, आकाशगामिनां, बहुनामधेयानां। तेषां मुख्याः शृणु—शेषः, वासुकिः, तक्षकः, सकणीरः, जम्भः, अञ्जनः, वामनः; ऐरावतः, महापज्हः, कम्बलः, अश्वतरः, ऐलपत्रः, शङ्खः, कर्कोटकः, धनञ्जयः; महाकर्णः, महानिलः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, कुमारः, पुष्पदन्तः, सुमुखः, दुर्मुखः; शिलीमुखः, दधिमुखः, कालियः, शालिपिण्डकः, बिन्दुपादः, पुण्डरीकः, आपूरणः; कपिलः, अम्बरीषः, धृतपादः, कच्छपः, प्रह्लादः, पज्हचित्रः, गन्धर्वः, नमस्विकः; नहुषः, खररोमाः, मणिः—एते प्रसिद्धाः काद्रवेयाः। खशायाः अपि शृणु—खशायाः द्वौ पुत्रौ जातौ, नरभक्षकौ प्रसिद्धौ; ज्येष्ठः पश्चिमदिश्यां, कनिष्ठः पूर्वजनसमूहे। प्रथमं पुत्रं विलोहितविकर्णं सुषुवे, चतुर्भुजं, चतुरङ्गं, द्विशिरसं, द्विविधगमनं। तस्य सर्वाङ्गेषु रोमाः, स्थूलाङ्गः, दीर्घनासः, महोदरः, विशालशिरः, महाकर्णः, मुञ्जकेशः, कामपूर्णमना। गजोष्ठः, दीर्घजंघः, अश्वदंष्ट्रः, महाजवः, रक्तजिह्वः, पिङ्गलोक्षः, विस्तीर्णमुखः, दीर्घनासः। गुह्यकः, तीक्ष्णकर्णः, अतीवहृष्टः, विशालमुखः—एवं खशायाः भीषणरूपः पुत्रः अभवत्। खशा पुनः कनिष्ठं पुत्रं सुषुवे, त्रिशिरसं, त्रिपादं, त्रिबाहुं, कृष्णलोचनं। तस्य रोमाः स्थूलाः, पिङ्गलदाढः, शिलासमजवः, ह्रस्वाङ्गः, बलवान्, विशालवपुः। तस्य मुखं कर्णपर्यन्तं विदारितम्, चञ्चलभ्रूः, विस्तीर्णनासः, स्थूलोष्ठः, अष्टदंष्ट्रः, द्विजिह्वः, शङ्खाकारकर्णः। पिङ्गलविस्फारितलोचनः, जटापिङ्गलः, महाकर्णः, विस्तीर्णवक्षाः, श्रोत्रहीनः, कृशोदरी, नखबाहुः, रक्तग्रीवः—एवं कनिष्ठः पुत्रः अभवत्। यदा तौ जातौ, तदा तौ त्वरितं पूर्णवयस्कौ अभवताम्, रमणीयाङ्गौ, मातरं परितः स्थितौ। तयोः ज्येष्ठः भीमः मातरं जग्राह, 'मातः, भूषणाय पीडितोऽस्मि, भोक्तुमिच्छामि' इति। कनिष्ठः पुनः पुनः ज्येष्ठं निगृह्य, 'मातरं रक्षामः' इति उक्त्वा, बाहुभिः आलिङ्ग्य मातरं विमुक्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, तयोः पिता उपस्थितः; तौ भीषणरूपौ पुत्रौ दृष्ट्वा, 'इमं देशं त्यजतम्' इति उक्तवान्। पिता दृष्ट्वा, तौ पुत्रौ बलवन्तौ शीघ्रं पुनः मातरं आलिङ्ग्य, स्वशक्त्या विलपन्तौ। तदा मुनिः स्वपत्नीं उवाच, 'पूर्वं त्वया अस्माभिः संवादः कृतः; अधुना यथार्थं कथय, यथा पूर्वं, अस्य अपराधस्य विषये।' 'पुत्रः मातुलं अनुसरति, कन्या पितरं; यथा मातुः स्वभावः, तथा पुत्रस्य। यद्यपि भूमेः वर्णः, तदा अपि जलस्य; मातृस्वभावदोषगुणैः सर्वे प्राणिनः तथा भेदिताः, कीर्त्या अपि। अदितिः धर्मनिष्ठा, बलसम्पन्ना, स्वभावगुणैः युक्ता; धर्मेण, स्वभावेन, गुणैः, ज्ञानसम्पन्ना, बलवती। गन्धशीलाः, दितिः, प्रवार्ध्यायना विशेषस्वभावज्ञाः; गीतशीलाः, अरिष्टा, मायाशीला दनु स्मृता; विनता दिव्यः, आकाशगामिनी देवी। सुरभिः तपस्विन्याः स्वभावेन शोभिता; कद्रू क्रोधस्वभावा, तस्याः स्वभावः क्रोधदुःखयुक्तः। दनुपुत्राणां स्वभावः वैरप्रियः; त्वं, शुभे देवी, मम क्रोधस्वभावा इति अभिधीयसे।' 'एवं स्वभावाः गुणैः, जनानां निरीक्षणेन, कर्मणा, प्रयत्नेन, बुद्ध्या, रूपेण, बलैः, धैर्येण, अभिप्रायबलात् जायन्ते। रजः, सत्त्व, तमः प्रभावात्, तैः तैः रूपैः स्वभावतः, पुत्राः मातृवंशं अनुसरन्ति, गुणप्रवृत्त्या।' एवं उक्त्वा, भगवतः अप्रतिमं खशामं आह्वयित्वा, सौम्यवाक्यैः सोमं निर्भयं कृतवान्। यद् यद् तयोः कृतं, खशा तत् वर्णयामास; प्रत्येकं तयोः कर्म, मातरं कथयन्तीं, पृथक् व्याख्यातम्; सत्यदर्शी मुनिः तस्य मूलार्थं विवेचयामास। 'यक्ष' इति—भक्षणक्षययोः मूलम्; 'यक्ष' इति उक्त्वा, तस्मात् 'यक्षः' इति अभिधीयते। 'रक्ष' इति—रक्षणे मूलम्; 'मातरं रक्ष, खशा' इति उक्त्वा, तस्मात् 'राक्षसः' इति पुत्रः प्रसिद्धः। तत् व्यवस्थां दृष्ट्वा, विचिन्त्य, प्रजापतिः तयोः अन्नं दत्तवान्। तयोः पिता, तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा, वरं दत्तवान्—'युवां रात्रौ एव अन्नं स्पृशेतम्, सर्वथा।' रात्रौ भक्षयित्वा विचरिष्यथः, दिवा शयनं; रात्रौ बलवन्तौ, दिवा शयनं। मातरं रक्षतं, धर्मं पालयतं; एवं पुत्रौ उपदिश्य, कश्यपः तस्मात् अदृश्यः अभवत्। पितरं गत्वा, तौ वीरौ, स्वभावतः भीमौ, विरुद्धं आचरन्तौ, मांसं भक्षयन्तौ, प्राणिनः हिंसन्तौ।