वायुपुराणम्

ब्रह्मणः मानसजा कन्याः, तेजस्विन्यः, मनोः कन्याभूता अभवन्। त्वरितायाः शीघ्रगामिन्यः, ऊर्जायाः ऊर्जस्विन्यः, अग्नेर्जाताः च ताः समुत्पन्नाः। सूर्यस्य दीर्घायुषः कन्याः, तस्य किरणेभ्यः जाताः, शोभनस्वराः च कान्तयः; अप्सु जाताः अमृतात् उत्पन्नाः अमृताः नाम्ना प्रसिद्धाः। वायोः उत्पन्नाः मुदाः इत्युच्यन्ते; भूमेः जाताः भवाः; विद्युतः रुचाः नाम्नः कन्याः; मृत्युः अपि भैरवाः कन्याः अजनयत्। कामगुणसमन्विताः ताः तेजस्विन्यः चतुर्दश गणाः इन्द्रेण, उपेन्द्रेण, देवगणैः सह, अतीव रम्यरूपधारिण्यः सृष्टाः इति कथ्यन्ते। तिलोत्तमा शुभरूपा, महाश्रीः, दिव्यस्वभावा च, सुराङ्गना अभवत्; प्रभावती च ब्रह्मणः वेदिकाग्नितः उत्पन्ना, लोकेषु प्रसिद्धा, रूपयौवनसमन्विता देवी अभवत्। वेदवती नाम्ना, चतुर्मुखस्य वेदवेदिकायाम् उत्पन्ना, महातेजस्विनी सुराङ्गना अभवत्। तथैव, यमस्य कन्या हेमा, रूपयौवनसमन्विता, सुवर्णाभरणा, सुनेत्रा, सुराङ्गना अभवत्। एवं सहस्रशः अप्सरसां प्रभायुक्ताः गणाः, देवानां ऋषीणां च पत्न्यः मातरश्चाभवन्। सर्वाः अप्सरसः सुगन्धाः सुशोभनरूपाः च, परस्परं समाः; प्रियसंयोगे मद्यं विना प्रमदा भवन्ति, तासां स्पर्शेन हर्षः वर्धते, प्रमोदः च वर्धते। पूर्वं पर्वते प्रजापतेः बीजम् अस्रावि; तस्मात् पर्वतः नारदश्च जातौ, तयोः कनिष्ठा भगिनी अरुन्धती इति स्मृता। यवीयसीनाम् षट् त्रिंशद्भिः कन्याभिः सह भगिन्यः इति कथ्यन्ते; विनता द्वौ पुत्रौ अरुणं गरुडं च अजनि, ताः भगिन्यः कनिष्ठाः स्मृताः। गायत्र्यादयः छन्दांसि, सुपर्णेयाः पक्षिणः, सर्वे च दिवसाः सर्वदिक् प्रतिष्ठिताः। कद्रूः सहस्रं नागान् अजनि, चराचरान्, बहुशीर्षाणः, महात्मनः, गगनचरान्, नानानामधेयान्; तेषां प्रमुखान् शृणु। तेषु शेषः, वासुकिः, तक्षकः, सकणीरः, जम्भः, अञ्जनः, वामनः च प्रमुखाः नागाः। ऐरावतः, महापज्हः, कंबलः, अश्वतरः, ऐलपत्रः, शङ्खः, कर्कोटकः, धनञ्जयः च। महाकर्णः, महानीलः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, कुमारः, पुष्पदन्तः, सुमुखः, दुर्मुखः च। शिलीमुखः, दधिमुखः, कालियः, शालिपिण्डकः, बिन्दुपादः, पुण्डरीकः, आपूरणः च। कपिलः, अम्बरीषः, धृतपादः, कच्छपः, प्रह्लादः, पज्हचित्रः, गन्धर्वः, नमस्विकः च। नहुषः, खररोमाः, मणिः च प्रसिद्धाः काद्रवेयाः; अधुना खशकुलोत्पन्नान् शृणु। खश्याः द्वौ पुत्रौ जातौ, नरभक्षौ प्रसिद्धौ; ज्येष्ठः पश्य्चिमदिग्भागे, कनिष्ठः पूर्वजनपदे। सा प्रथमं विलोहितविकर्णः नाम पुत्रम् अजनि, यस्य चत्वारः भुजाः, चत्वारः पादाः, द्वौ शिरसी, द्वौ गतिप्रकारौ। स सर्वाङ्गकेशः, स्थूलाङ्गः, प्रबलनासः, विशालवक्षाः, महाशिराः, महाकर्णः, मुञ्जतुल्यकेशः, कामपरायणचित्तः। गजोष्ठः, दीर्घोरुः, अश्वदंष्ट्रः, महाजवः, रक्तजिह्वः, पिङ्गललोचनः, विस्तीर्णमुखः, दीर्घनासः च अभवत्। गुह्यकः सः तीक्ष्णकर्णः, अतीव प्रमुदितः, विशालमुखः, भयङ्कररूपः खश्याः पुत्रः जातः। खशा पुनः द्वितीयं पुत्रं अजनि, यस्य त्रयः शिरसः, त्रयः पादाः, त्रयः भुजाः, कृष्णनेत्रः। स स्तब्धकेशः, कपिलवर्णदाढिः, शिलासमजवः, ह्रस्वदेहः, दृढबाहुः, विशालकायः, महाबलः। कर्णान्तपर्यन्तमुखः, लम्बभ्रूः, विस्तीर्णनासः, स्थूलोष्ठः, अष्टदंष्ट्रः, द्विजिह्वः, शङ्खनाभकर्णः। कपिलोत्क्षिप्तलोचनः, जटिलकपिलकेशः, महाकर्णः, विस्तीर्णवक्षाः, श्रोणिवर्जितः, कृशोदरः, नखपाणिः, रक्तग्रीवः च स कनिष्ठः पुत्रः जातः। तयोः जन्मसमये एव तौ पूर्णवयस्कौ अभवताम्, रमणीयाङ्गिनौ, तत्र स्थितौ; तयोः अङ्गानि तुरगता वृद्धिं प्राप्नोत्, मातरं परिववृत्य तिष्ठतः। तयोः ज्येष्ठः, क्रूरस्वभावः, मातरं गृहीत्वा, 'माते, अहं क्षुधया पीडितः, भोक्तुमिच्छामि' इति अब्रवीत्। किन्तु कनिष्ठः पुनः पुनः ज्येष्ठं निवारयन्, 'मातरं खशां रक्षावः' इति उक्त्वा, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, मातरं विमोचयत्। तस्मिन्नेव क्षणे पिताऽपि तत्र आगतः; तौ विकृतरूपौ पुत्रौ दृष्ट्वा, 'एतस्मात् देशात् गच्छतम्' इति अवदत्। पितरं दृष्ट्वा, तौ उभौ बलेन शीघ्रं पुनः मातुः अङ्के शरणं प्राप्य, स्वशक्त्या रुदन्तौ। ततः मुनिः स्वपत्नीं उवाच—'पूर्वं त्वया अस्माभिः सह संवादः कृतः; अधुना यथावत्, यथापूर्वं, एष दोषः कथ्यताम्।' 'पुत्रः मातुलं अनुगच्छति, कन्या पितरं; या या मातुः प्रवृत्तिः, सा सा एव पुत्रस्य। यद्वर्णं भूमेः, तत् एव आपः; मातॄणां दोषगुणैः सर्वे प्राणिनः भिद्यन्ते, यशसा अपि।' 'अदितिः धर्मनिष्ठा, बलशीलसम्पन्ना, धर्मगुणैः पूर्णा, बुद्धिबलसम्पन्ना। गन्धशीला, दितिः, प्रवार्ध्यायना, गीतशीला, अरिष्टा, मायाशीला या दनुः, विनता च गगनचरी देवता इति प्रसिद्धाः। सुरभिः तपोनिष्ठस्वभावा, कद्रूः क्रोधात्मिका, तस्याः स्वभावः क्रोधदुःखयुक्तः। दनुश्चापि स्वपुत्रेषु वैरप्रवृत्तिः; त्वं च भगवति, मया क्रोधात्मिका इति ज्ञायसे।' एवं एते स्वभावाः गुणैः, जनदर्शनैः, कर्मभिः, प्रयत्नेन, बुद्ध्या, रूपेण, बलेन, धैर्येण, चेष्टया च जायन्ते।