वायुपुराणम्

शङ्करः, महादेवः, ईशानः, लोकनाथः, आदित्याः इन्द्रप्रमुखाः, रुद्राः वसुसंयुक्ताः च, सर्वे देवाः गन्धर्वैः नृत्यगीतविशारदैः सहिताः, सर्वलोकनिवासिनः, गीतवाद्यकुशलाः, सम्यक् पूजां विधाय, सम्मानं कृतवन्तः। हंसः ज्येष्ठः, अन्यः कनिष्ठः, मध्यस्थौ हहाः च हुहुः, चतुर्थः धिषणः, ततः वासिरुचिः। षष्ठः तु तुंबुरुः, ततः विश्वावसुः स्मृतः; एते दिव्याः अप्सरसः शुभगुणसम्पन्नाः। अष्टौ महतीः श्रेष्ठाः, देवैः पूजिताः, अनावद्यः, अनवशा, अनवती, मदनप्रियाः, अरूषा, शुभगा, भासी, मरीष्टा—एते अष्टौ उत्पन्नाः। मनोवती च सुकेशा, तुंबुरुद्वे, पञ्चमस्तकाः दिव्याः अप्सरसः, दश संख्यायाः, दिव्यसम्भूताः। मेनका, सहजल्या, पर्णिनी, पुण्जिकस्थला, घृतस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वची, प्रम्लोचा, अनुम्लोचन्ती—एते प्रसिद्धाः। उर्वशी एकादशी, अनादि अनन्त नारायणस्य ऊरुतः उत्पन्ना, निर्मलाङ्गी। मेनका मेनायाः कन्या, ब्रह्मणः मनः हर्षयन्ती; सर्वाः एते ब्रह्मवादिन्यः, महायोगिन्यः च। अप्सरसः गणाः चतुर्दश, पुण्याः; एते चतुर्दश समूहाः, आह्वानकाले तेजोवृद्धिं ददाति। ब्रह्मणः मनसः कन्याः, दीप्तिमन्त्यः, मनोः कन्याः अभवन्; त्वारितायाः शीघ्रगामिन्यः, ऊर्जायाः ऊर्जस्विन्यः, अग्नेः जाताः अप्सरसः। दीर्घायुषः सूर्यकन्याः, तस्य रश्मिभ्यः जाताः, उज्ज्वलाः, मधुरस्वराः; आपसम्भूताः, अमृतात् उत्पन्नाः, अमृता इति ख्याताः। वायुसम्भूताः मुदाः, भूमिसम्भूताः भवाः, विद्युतः रुचाः, मृत्योः कन्याः भैरवाः। रतिकारिण्यः दीप्तिमन्त्यः, चतुर्दश समूहाः, इन्द्र, उपेन्द्र, देवसमूहैः सह, सौन्दर्यं अतिक्रान्ताः, रूपसम्पन्नाः। तिलोत्तमा शुभरूपा, महाश्रीः, दिव्यस्वभावा, अप्सराः; प्रभावती ब्रह्मणः वेद्याग्नितः उत्पन्ना, लोकेषु प्रसिद्धा, सौन्दर्ययौवनसम्पन्ना। चतुर्मुखस्य वेद्याग्नितः उत्पन्ना, महाद्युतिः दिव्यस्त्री वेदवती नाम्ना प्रसिद्धा। यमस्य कन्या हेमा अपि, सौन्दर्ययौवनसम्पन्ना, सुवर्णाभरणा, सुनेत्रा, दिव्यस्त्री। एवं, एते दीप्तिमन्तः अप्सरसः सहस्रशः, देवर्षिणां पत्न्यः मातरः च। सर्वाः अप्सरसः सुगन्धिन्यः, सुन्दररूपाः, परस्परं तुल्याः; प्रियसंयोगे मदिरारहिताः अपि मद्यन्ति, स्पर्शेन हर्षवृद्धिः, आनन्दः च। पर्वते पूर्वं प्रजापतेः बीजं पतितम्; तस्मात् पर्वतः नारदः च जातौ, तयोः अनुजा अरुन्धती स्मृता। यवीयस्याः कन्याः षड् त्रिंशत्, भगिन्यः ख्याताः; विनता द्वौ पुत्रौ जनयामास—अरुणः गरुडः; ताः भगिन्यः कनिष्ठाः स्मृताः। गायत्र्यादि छन्दांसि, सुपर्णेयपक्षिणः, सर्वे दिनानि, सर्वदिशासु प्रतिष्ठितानि। कद्रू एकसहस्रं सर्पान् जनयामास—चलन् अचलन्, बहुशिरसः, महात्मानः, आकाशगामिनः, नानानामधेयाः; तेषां मुख्याः शृणु। तेषु प्रमुखाः सर्पाः—शेषः, वासुकिः, तक्षकः, सकणीरः, जम्भः, अञ्जनः, वामनः। ऐरावतः, महापज्हः, कम्बलः, अश्वतरः, ऐलपत्रः, शङ्खः, कर्कोटकः, धनञ्जयः। महाकर्णः, महानिलः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, कुमारः, पुष्पदन्तः, सुमुखः, दुर्मुखः। शिलीमुखः, दधिमुखः, कालियः, शालिपिण्डकः, बिन्दुपादः, पुण्डरीकः, आपूरणः। कपिलः, अम्बरीषः, धृतपादः, कच्छपः, प्रह्लादः, पज्हचित्रः गन्धर्वः, नमस्विकः। नहुषः, खररोमाः, मणिः—एते प्रसिद्धाः काद्रवेयाः; खशानां वंशे शृणु। खशात् द्वौ पुत्रौ जातौ, नरभक्षकौ प्रसिद्धौ; ज्येष्ठः पश्चिमवर्त्मनि, कनिष्ठः पूर्वजनसमूहे। सा प्रथमं पुत्रं विलोहित विकर्णं जनयामास, चतुर्भुजम्, चतुरङ्गम्, द्विशिरसम्, द्विगतिकम्। सर्वाङ्गेषु केशः, विशालाङ्गः, दीर्घनासः, महोदरः, महाशिरः, महाकर्णः, मुञ्जसदृशकेशः, कामपरायणमानसः। गजवद् ओष्ठः, दीर्घजंघः, अश्वदंता, महाजिह्वः, रक्तजिह्वः, पिङ्गलोक्षः, विस्तीर्णमुखः, दीर्घनासः। गुह्यकः, तीक्ष्णकर्णः, अतीव हृष्टः, विशालमुखः; एवं खशायाः पुत्रः भीषणरूपः अभवत्। खशा पुनः द्वितीयं पुत्रं जनयामास, कनिष्ठं भ्रातरम्, त्रिशिरसम्, त्रिपादम्, त्रिबाहुम्, कृष्णलोचनम्। उन्नतकेशः, पिङ्गलदाढी, शिलासदृशजिह्वः, लघुशरीरः, दृढबाहुः, विशालाङ्गः, महाबलः। कर्णान्तविक्षिप्तमुखः, शिथिलभ्रूः, विस्तीर्णनासः, स्थूलोष्ठः, अष्टदंता, द्विजिह्वः, शङ्खाकृतिकर्णः। पिङ्गलोत्क्षिप्तनेत्रः, जटापिङ्गलः, महाकर्णः, विस्तीर्णवक्षाः, नितम्बहीनः, कृशोदरः, नखबाहुः, रक्तग्रीवः—एवं कनिष्ठः पुत्रः जातः। उत्पत्तिमात्रेण तौ पूर्णवयस्कौ अभवताम्, रमणीयशरीरौ, मातरं परिवेष्टितवन्तौ। तयोः ज्येष्ठः क्रूरः मातरं गृहीत्वा, "माते, अहं क्षुधया पीडितः, भोक्तुम् इच्छामि," इति अब्रवीत्। कनिष्ठः पुनः पुनः ज्येष्ठं निगृह्य, "मातरं खशां रक्षामः," इति उक्त्वा, बाहुभिः आलिङ्ग्य, मातरं विमुक्तवान्। एवं, विविधदेवर्षिसमूहैः, अप्सरः गणैः, सर्पैः, भगिन्यः, पुत्रैः, विविधरूपैः, लोकपालैः च, ब्रह्मणः, नारायणस्य, सूर्यस्य, यमस्य, अग्नेः, वायोः, भूमेः, मृत्योः, विद्युतः च, विविधसम्भूताः, दिव्याः, तेजस्विन्यः, लोकान् शोभयन्ति।