वायुपुराणम्

अहो तपसो बलम्! अहो विद्या! अहो हविषां महिमा! सप्तर्षयः तं ध्रुवं स्थिरं कृत्वा, स्वर्गे प्रतिष्ठाप्य, दिवं स्वामिनं चक्रुः। तस्मात् ध्रुवात् पुष्टिः च भव्या च जातौ; पृथिव्यां तौ अभवताम्, हे राजन्। पुष्टिः अवदत्—"मम छायाम् भूत्वा भव," भवः तु तां पत्नीं कृत्वा स्वामी अभवत्। यदा सः सत्यम् अवदत्, सा स्त्री दिव्यरूपा छायासंयुक्ता, दिव्याभरणविभूषिता, तत्रैव प्रादुरभवत्। छायायां पुष्टिः पञ्च निष्कलङ्कान् पुत्रान् समुत्पादयत्—प्राचीनगर्भः, वृषकः, वृकः, व्रिकलः, धृतिः च। प्राचीनगर्भस्य भार्यायां भूवर्चायां राजा उदारधिया नाम जातः, यः पूर्वजन्मनि इन्द्रः आसीत्। सः सहस्रवर्षान्ते एकवारं भोजनं कृत्वा, मन्वन्तरं सम्पूर्य, इन्द्रपदं प्राप। भद्रा उदारधियस्य दिवञ्जयम् अपत्यं प्रासूत; दिवञ्जयस्य वराङ्ग्यां रिपुः रिपुञ्जयः च जातौ। रिपोः पत्नी बृहती चाक्षुषं पुत्रं जनयत्, यः सर्वतेजसा युक्तः। पुष्करिणी च वारुणी च चाक्षुषस्य मनुं प्रजापतेः पुत्रं महानात्मानम् अरण्यं च समुत्पादयताम्। मनवे नद्वलायां शुभाः पुत्राः अभवन्; स च वैराजस्य प्रजापतेः भगिन्यां अपि जाताः। नद्वलायां मनोः दश पुत्राः अभवन्—ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, कविः, अग्निष्टुत्, अतिरात्रः, सुद्युम्नः, अभिमन्युः च दशमः। आग्नेयी महातेजस्विनी, ऊरुः जङ्घयोः षट् पुत्रान् समुत्पादयत्—अङ्गः, सुमनसः, स्वातिः, क्रतुः, अङ्गिराः, शिवः च। अङ्गस्य एकः पुत्रः सूनिथः जातः, ततः वेनः अभवत्। वेनस्य दुश्चरित्र्याद् महान् क्रोधः उत्पन्नः। जनस्य हितार्थं, ऋषयः वेनस्य दक्षिणहस्तं मन्थयित्वा, तस्मात् महाबलवान् राजा विन्यः जातः, सः पृथुः इति प्रसिद्धः। सः धनुः कवचं च धारयन्, तेजसा दीप्तः, क्षत्रियवंशसम्भूतः पृथुः सर्वलोकान् अपालयत्। तस्य स्तुत्यर्थं सुतः च मागधः च उत्पन्नौ। तेन बुद्धिमता महात्मना पृथुना, देवैः ऋषिगणैः च सह, पृथिवी धान्यार्थं दुहिता, जनजीवनस्य साधनाय। पितृभिः, दानवैः, गन्धर्वैः, अप्सरसां गणैः, सर्वैः साधुभिः, ओषधिभिः, पर्वतैः च पृथिवी दुहिता। प्रत्येकस्मिन पात्रे पृथिवी दुह्यमाना अभूत्; सा इच्छितं पयः अददात्, तेन सः लोकान् पालयामास। तदा मुनयः ऊचुः—"महामते, पृथोः जन्म विस्तारतः कथय, कथं सा पृथिवी तेन महात्मना पूर्वं दुहिता।" "देवैः नागैः ब्रह्मर्षिभिः यक्षैः गन्धर्वैः अप्सरः च, यथा तदा कृतम्, तद् वद।" "विशेषपात्राणि, दुहित्रः, पयः, वत्सांश्च, सर्वेषां गणानां वद।" "च किमर्थं पूर्वेण क्रुद्धैः महर्षिभिः वेनस्य हस्तः मन्थितः, तन्मे सर्वं आख्याहि।" "ब्राह्मणाः, पृथोः विन्यस्य जन्म कथयिष्यामि; शृणुत, एकचित्ताः, भक्त्या च।" "नाहं एतत् पुण्यं चरित्रं अशुचये, पापाय, अयुक्ताय, व्रतानपेक्षाय वा कदापि वक्ष्यामि।" "एष धर्म्यः, दिव्यः, आयुष्मान्, वेदसम्मतः, रहस्यः, मुनिभिः उक्तः, अनसूयवे श्रोतव्यः।" "योऽयं पृथोः विन्यस्य जन्मकथां श्रावयति, ब्राह्मणान् पूजयित्वा, कृताकृत्यं न शोचेत; स राजा धर्मपालकः आसीत्, अत्रिसमबलः।" "अङ्गः प्रजापतिसंघ्यः अत्रेः वंशे जातः; तस्य पुत्रः वेनः, नातिधार्मिकः।" "सुनिथायां, मृत्युः कन्यायां, प्रजापतिः जातः; मातामहदोषात् कालपुत्रः वेनः जातः।" "सः धर्मं परित्यज्य, कामलोभवशात् तस्मात् अपेत्य, अधर्मं स्थापयामास।" "वेदशास्त्रातिक्रम्य, अधर्मनिष्ठः अभवत्; तस्य राज्ये, जनाः वेदपाठं वषट्कारं च त्यक्तवन्तः। समीपस्थेषु यज्ञेषु देवाः सोमपानं कृतवन्तः।" "तस्य क्रूरव्रतम् इदं—यज्ञहविर्दानं कश्चित् न कुर्यात्।" "अहमेव सर्वयज्ञेषु द्विजैः पूज्यः, हविर्दायि ममैव।" "सर्वे मुनयः, मरीचिप्रमुखाः, तं मर्यादालङ्घिनं, अदृष्टपूर्वकर्माणं, इत्येवमूचुः।" "वयं शतशः वर्षाणि दीक्षां करिष्यामः; हे वेन, अधर्मं मा कुरु—एष सनातनधर्मः न। मृत्यौ त्वं प्रजापतित्वं प्राप्स्यसि।" "पूर्वं त्वं प्रतिज्ञातवान्—जनं रक्षिष्यामीति।" इति सर्वैः मुनिभिः उक्तः, सः ब्रह्मर्षिभ्यः उवाच। "स तु दुष्टबुद्धिः, वाक्पटुः, हसन् उवाच—'कः धर्मस्य कर्ता? कस्य वाक्यं श्रोतव्यं मया?'" "'कः मया तुल्यः बलतः, विद्यया, तपसा, सत्येन च? मां महात्मानं विद्धि, सर्वसम्पन्नम्।'" "'मत्तः सर्वलोकाः, विशेषतः धर्माः; इच्छन् पृथिवीं दग्धुम्, आप्लावयितुम्, सृजितुम्, नाशयितुं वा शक्नोमि—अत्र न किञ्चित् विचारणीयम्।'" यदा स राजा वेनः, मदगर्वेण मोहितः, उपदेशेन निग्रहीतुं न शशाक, तदा महर्षयः क्रुद्धाः कृत्यम् अकुर्वन्। तं महाबाहुं, ज्वलनवत् विक्रन्दमानम्, ते क्रुद्धाः दक्षिणहस्तं मन्थयामासुः।