वायुपुराणम्

ततः स एव महात्मा महाबलः पुरुषाननमुखान् किन्नरान् शांशपायनान् अप्यजनयत्। तत्र हरिषेणः सुसेणः वारिषेणश्च बलवन्तः, रुद्रदत्तः इन्द्रदत्तः चन्द्रद्रुमः महाद्रुमश्चैव नाम्ना कीर्त्यन्ते। बिन्दुः बिन्दुसारः सोमजः किन्नराश्च, एते लोके प्रसिद्धाः परमसुन्दराश्च किन्नरश्रेष्ठाः संज्ञायन्ते। तेषु, द्विजश्रेष्ठ, शतशः किन्नरगणाः महात्मानः नृत्यगीतविशारदाः लोके विद्यन्ते। यक्षः यक्षोपशान्तः सुलोचना लौहेया च, सुरविन्दा च तस्याः सुपुत्री, सिद्धैः सर्वैः पूज्यन्ते। उपायकतेः स्वयमेव गणः उत्पन्नः; तेषां नामानि करालकेन प्रदत्तानि मम शृणु। भूता इति प्रसिद्धाः प्रजाः, तेषां गणैः सहिताः, आवेशकाः निवेशकाश्च संज्ञायन्ते; एवं भूमौ सञ्चरन्तः गणः प्रारम्भः इति विज्ञेयः। अत्र लोके भूतानां नायकः विज्ञेयः; व्योमचारीणां मध्ये श्रेष्ठाः वृक्षसमुन्नतं व्योम सञ्चरन्ति, न संशयः। एवं देवान् गन्धर्वांश्च यथावत् प्रायशः वर्णितवानस्मि; तान् तेजस्विनः देवसेवायाम् प्रवृत्तान् विद्धि। नारायणः देवाचार्यः विराजः पद्मनेत्रः हिरण्यगर्भः चतुर्मुखः स्वयम्भूश्च—शङ्करः महादेवः ईशानः लोकनाथः, आदित्या इन्द्रमुख्याः, रुद्राश्च वसुभिः सह—एते सर्वे गन्धर्वैः नृत्यगीतविशारदैः सहिताः, सर्वे देवाः सर्वेषु लोकेषु गीतवाद्यविशारदाः, सदा सन्नद्धाः, पूजिताः। हंसः ज्येष्ठः, अन्यः कनिष्ठः, मध्ये द्वौ हहा हुहू च, चतुर्थः धिषणः ततः वासिरुचिः। षष्ठः तु तुंबुरुः, ततः विश्वावसुः स्मृतः; एते दिव्या अप्सरसोऽपि शुभगुणयुक्ताः। अष्टौ महत्या अप्सरसो देवैः पूजिताः जाताः: अनवद्या, अनवशा, अन्वती, मदनप्रिया, अरुषा, सुभगा, भासी, मरिष्टा—एता अष्टौ समुत्पन्नाः। मन्वती सुकेशा च, तुंबुरोः दुहितरौ; पञ्चमुक्याः दिव्याः अप्सरसो दश संख्या, दिव्यसम्भूतयः। मेनका, सहजल्या, पर्णिनी, पुंजिकस्थला, घृतस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वची, प्रम्लोचा, अनुम्लोचन्ती—एता प्रसिद्धाः। एकादशी उर्वशी, अनाद्यन्तस्य नारायणस्य ऊरुभ्यः जाता, निर्मलाङ्गी स्मृता। मेनका मेनायाः दुहिता, या ब्रह्मणः मनः प्रमोदयामास; एता अप्सरसो ब्रह्मवादिन्यः महायोगिन्यश्च कथ्यन्ते। अप्सरसां गणाः चतुर्दश धर्मिष्ठाः; एते चतुर्दश गणाः आहूता तेजोवृद्धिं ददाति। ब्रह्मणः मानसदुहितरः दीप्तयः मनोः कन्याः अभवन्; त्वारितायाः शीघ्रगामिन्यः, ऊर्जायाः ऊर्जस्विन्यः, अग्निजाः च। दीर्घायुष्यः सूर्यस्य कन्याः, तस्य किरणेभ्यः जाताः, दीप्ताः गानप्रियाश्च; आपः अमृतसम्भूताः अमृताः इति प्रसिद्धाः। वायोः सम्भूताः मुदाः इति कथ्यन्ते; भूमिजाः भवाः; विद्युतः रुचानाम्नः कन्याः; मृत्योरपि भैरवाः कन्याः। कामगुणयुक्ताः दीप्तयः चतुर्दश गणाः, रूपसम्पदा अतीव रमणीयाः, इन्द्रोपेन्द्रदेवगणैः सह सृष्टाः। तिलोत्तमा शुभरूपा महाभाग्या दिव्यस्वभावा अप्सराः; प्रभावती ब्रह्मणः वेदिव्यः जाताः, लोकेषु प्रसिद्धा, रूपयौवनसम्पन्ना। चतुर्मुखस्य मुनेश्च वेदिव्यः जाताः दिव्या स्त्री वेदवती इति ख्यातिः। यमस्य कन्या हेमानाम्नी, रूपयौवनसम्पन्ना, सुवर्णाभरणा, दिव्या सुनेत्रा अप्सराः। एवं एता दीप्तमयी अप्सरसां सहस्रसंख्या, देवानां मुनीनां च पत्न्यः माता च सन्ति। सर्वाः अप्सरसो गन्धयुक्ताः सुन्दररूपाः, आप्यायनसमाः; प्रियसंगमे मदमत्ताः, मद्यविना एव; तासां स्पर्शेन हर्षः वर्धते, आनन्दः च जायते। पर्वते कदाचित् प्रजापतेः वीर्यं पतितम्; तस्मात् पर्वतः नारदः च जातौ, तयोः कनिष्ठा भगिनी अरुन्धती स्मृता। यवीयस्याः कन्याः षट्त्रिंशत् भगिन्यः, विनता द्वौ पुत्रौ अरुणं गरुडं च अजनि; ताः भगिन्यः कनिष्ठाः स्मृताः। गायत्र्यादयः छन्दांसि, सुपर्णेयाः पक्षिणः, सर्वे च दिनानि सर्वदिक्षु प्रतिष्ठितानि। कद्रूः सहस्रनागान् अजनि, चराचरान्, बहुशिरसः महात्मानः, आकाशगामिनः, बहुनामधेयान्; तेषां प्रमुखान् शृणु। तेषु नागश्रेष्ठाः—शेषः, वासुकिः, तक्षकः, सकणीः, जम्भः, अञ्जनः, वामनः; ऐरावतः, महापज्हः, कम्बलः, अश्वतरः, ऐलपत्रः, शङ्खः, कर्कोटकः, धनञ्जयः; महाकर्णः, महानीलः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, कुमारः, पुष्पदन्तः, सुमुखः, दुर्मुखः; शिलीमुखः, दधिमुखः, कालियः, शालिपिण्डकः, बिन्दुपादः, पुण्डरीकः, आपूरणः; कपिलः, अम्बरीषः, धृतपादः, कच्छपः, प्रह्लादः, पज्हचित्रः, गन्धर्वः, नमस्विकः; नहुषः, खररोमाः, मणिः—एते प्रसिद्धाः काद्रवेयाः। खशायाः द्वौ पुत्रौ जातौ, नरभक्षौ प्रसिद्धौ; ज्येष्ठः पश्चिमदिग्भागे, कनिष्ठः पूर्वजनपदे। सा प्रथमं विलोहितविकर्णं पुत्रं अजनि, सः चतुर्भुजः चतुर्पादः द्विमस्तकः, द्विविधगतिः च आसीत्।