वायुपुराणम्

लोहेयी प्रथमजा अभवत्, ततो भरता, अनन्तरं कृशाङ्गी च विश्वाला च, ययोः सौन्दर्यं तुलनीयं नास्ति। तासां मध्ये, विश्वालायाः महाबलायाः द्वारा चत्वारि यक्षगणानि उत्पन्नानि अभवन्। लोहेयाः, भरतेयाः, कृशाङ्गेयाः, विश्वालेयाः—एते प्राचीनाः यक्षगणाः प्रसिद्धाः। तैः उग्रैः शक्तिमद्भिः असुरैः समस्तं जगत् यक्षगणैः—दृश्यैः अदृश्यैः च—परिपूर्णम् अभवत्। ततः वलिपुत्राः गन्धर्वाः उत्पन्नाः, ये महाबलिनः महात्मनः वीराः गन्धर्वश्रेष्ठाः अभवन्। तेषां शौर्यं दाक्ष्यं च, महाबलः महाप्रभावः च, अस्याः क्रमेण नामानि श्रोतुम् इच्छामि। चित्राङ्गदः महाबली, चित्रवर्मा तथैव, चित्रकेतुः सुभागः, सोमदत्तः महाबलः—एते नामानि। तासां त्रीणि कन्याः अपि अभवन्, यासां नामानि इदानीं कथ्यन्ते। प्रथमाः अग्निका, अनन्तरं कंबला, तृतीयं वसुमती—यस्याः सौन्दर्यं तेजः च अतुलम् अभवत्। एतेषां अन्यस्य पुत्रस्य द्वारा त्रयः गन्धर्वगणाः उत्पन्नाः, ये युद्धे प्रवीराः उग्राः च अभवन्। आग्नेयाः, कंबलेयाः, वसुमतीपुत्राः—एतेषां विविधगणैः चराचरं जगत् परिपूर्णम् अभवत्। तेनैव महात्मना महाबलिना, विद्यायाः सौन्दर्यस्य च अधिपतयः भाग्यवन्तः जनाः उत्पन्नाः। तेषां गन्धर्वाणां महात्मनां प्रकटप्रभावाणां नामानि श्रोतुम् इच्छामि। हिरण्यरोमाः, कपिलः, सुलोमः, मागधः, चन्द्रकेतुः गङ्गीयः, गोदः महाबलः—एते नामानि। इदं किंनरगणस्य आरम्भः—महात्मानः विद्वांसः वीराः तपस्विनः च। द्वे अन्ये गणौ अपि सन्ति, हे विशोकनेत्रे। शिवा च सुमना—एते द्वौ, तेनैव महात्मना विश्वरसा द्वारा, ज्ञाननिष्ठाः शीलनिष्ठाः जनाः उत्पन्नाः। शैवेयाः प्रवीराः, तथैव सौमनसगणः—एते त्रयः विद्याधरगणाः जगत् परिपूर्णम् अभवन्। तेषां द्वारा अनन्ताः प्राणिनः उत्पन्नाः, आकाशे विचरन्तः, शतानि गणानि जगति विद्याधरक्रियया उत्पन्नानि। तस्मात् तेनैव महात्मना अश्वमुखाः किंनराः उत्पन्नाः—एते अश्वशीर्षाः किंनराः श्रोतुम् इच्छामि। समुद्रः, सेना, कालिन्दः, महानेत्रः महाबलः, सुवर्णघोषः, सुग्रीवः, महाघोषः च—एते महाबलिनः। एवं किंनरगणस्य आरम्भः अभवत्—महात्मनः अश्वमुखाः, यथा विद्वांसः वर्णयन्ति, सर्वत्र प्रसिद्धाः। तेनैव महात्मना मानुषमुखाः किंनराः—शांशपायनाः—उत्पन्नाः। हरिषेणः, सुषेणः, वारिषेणः, प्रवीरः; रुद्रदत्तः, इन्द्रदत्तः, चन्द्रद्रुमः, महाद्रुमः—एते नामानि। बिन्दुः, बिन्दुसारः, सोमजः, किंनराः—एते जगति श्रेष्ठाः किंनराः, अतीव रम्याः। द्विजश्रेष्ठ, तेषु शतगणाः किंनराणां महात्मनां नृत्यगीतविशारदाः जगति सन्ति। यक्षः, यक्षोपशान्तः, रम्या लौहेया, सुरविन्दा दीप्तकन्या—एते सर्वे सिद्धैः पूज्यन्ते। उपायकेतस्य एव, गणः उत्पन्नः; करालकः तेषां नामानि दत्तवान्—श्रोतुम् इच्छामि। भूताः तेषां गणैः सह, आवेशकाः, निवेशकाः च—एवं भूमौ विचरन्ति गणाः इदं आरम्भः। अस्मिन जगति, भूतानां नेता ज्ञेयः; आकाशे विचरन्ति ये श्रेष्ठाः, वृक्षस्य उन्नत्याः तुल्यं देशं विचरन्ति—न संशयः। एवं देवगन्धर्वाः यथावत् वर्णिताः; तान् तेजस्विनः, देवसेवायाम् निष्ठितान्, ज्ञेयम्। नारायणः देवगुरुः, विरजः पद्मनेत्रः, हिरण्यगर्भः, चतुर्मुखः स्वयम्भूः—एते। शङ्करः, महादेवः, ईशानः जगदीश्वरः, आदित्याः इन्द्रप्रमुखाः, रुद्राः वसुभिः सह—एते। गन्धर्वैः नृत्यगीतविशारदैः सहिताः, सर्वे देवाः सर्वलोकनिवासिनः, गीतवाद्यकुशलाः, पूजां कृतवन्तः। हंसः ज्येष्ठः, अन्यः कनिष्ठः, मध्ये हहा च हुहू; चतुर्थः धिषणः, अनन्तरं वासिरुचिः। षष्ठः तु तुम्बुरुः, अनन्तरं विश्वावसु स्मृतः; एते दिव्याः अप्सराः, शुभगुणसम्पन्नाः। अष्टौ महान् श्रेष्ठाः, देवैः पूज्याः, जाताः—अनवद्याः, अनवशाः, अन्वती, मदनप्रियाः, अरुषा, सुभगा, भासी, मरिष्टा—एते अष्टौ अभवन्। मनोवती, सुकेशा—तुम्बुरुपुत्र्यौ—पञ्चमुकुटधारिण्यः दिव्याः अप्सराः, दश संख्या, दिव्यसम्भवाः। मेनका, सहजल्या, पर्णिनी, पुंजिकस्थला, घृतस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वची, प्रम्लोचा, अनुम्लोचन्ती—एते प्रसिद्धाः। उर्वशी एकादशी, अनाद्यन्त नारायणस्य उरुस्थात् अभवत्, निर्दोषाङ्गी। मेनका मेनायाः कन्या, ब्रह्मणः मनः हर्षयन्ती; एते सर्वे ब्रह्मवादिन्यः महायोगिन्यः च। अप्सरोगणाः चतुर्दश संख्या, धर्मिष्ठाः; एते चतुर्दश गणाः आह्वानसमये शोभां ददाति।