वायुपुराणम्

एतेषु दिव्येषु समूहेषु, दारवतीमध्ये चतुस्त्रिंशद् अप्सरः शोभनाः दृष्टाः, प्रियमुखीप्रभृत्यः उत्तमाः देवकन्याः तत्र सन्ति। मिश्रकेशी, शाची, पर्णिनी, वाप्यलम्बुषा, मारीची, पुत्रिका, विद्युद्वर्णा, तिलोत्तमा च नाम्ना प्रसिद्धाः। अद्रिका, लक्षणा, देवी, रम्भा, मनोरमा, सुवरा, सुभाहु, पूर्णिता, सुप्रतिष्ठिता च तत्र गण्यन्ते। पुण्डरीका, सुगन्धा, सुदन्ता, सुरसा, हेमासरा, सुति, सुवृत्ता, कमला च अप्सरः मध्ये सन्ति। सुभुजा, हंसपादा, लौकिकी च अप्सरः गण्यन्ते; एते गन्धर्वाः अप्सरः च मुनितः उत्पन्नाः नाम्ना कीर्तिताः। गन्धर्वाणां कन्याः याः मया वर्णिताः, तासां सर्वाणां नामानि शृणु। तासु प्रथमं सुयशा, ततो गान्धर्वी; विद्यात्वती, चारुमुखी, सुमुखी, वरानना च अनुक्रमेण सन्ति। सुयशायाः पुत्राः वीर्यवन्तः, प्रचेतसः पुत्राः यक्षाः—तेषां नामानि अपि शृणु। कम्बलः, हरिकेशः, कपिलः, काञ्चनः, मेघमाली च—एष यक्षसमूहः। सुयशायाः चत्वारः कन्याः अप्सरः स्मृताः; तासां नामानि शृणु। लोहेयी ज्येष्ठा, ततः भरता; ततो कृशाङ्गी, विशालाः अनुपमदर्शनीयाः। एतेषु विशालायाः उत्पन्नाः चत्वारः यक्षसमूहाः वर्ण्यन्ते—लोहेयाः, भरतेयाः, कृशाङ्गेयाः, विशालेयाः नाम्ना प्रख्याताः; एते पुरातनाः यक्षसमूहाः। एतेषां उग्रशक्तीनां असुराणां द्वारा लोकाः यक्षसमूहैः व्याप्ताः, दृश्यैः अदृश्यैः च। ततः वलिपुत्राः गन्धर्वाः, महाबलिनः, महात्मनः उत्पन्नाः—ते गन्धर्वाणां नायकाः वीर्यवन्तः। वीर्यशौर्यसम्पन्नाः, उदाराः, महाबलः—तेषां नामानि अनुक्रमेण वक्ष्यामि। चित्राङ्गदः महाबलः, चित्रवर्मा, चित्रकेतुः भाग्यशाली, सोमदत्तः शक्तिमान्—एते वर्ण्यन्ते। तत्र त्रयः कन्याः अपि सन्ति, तासां नामानि वक्ष्यामि। प्रथमं अग्निका, ततः कम्बला, तृतीयं वसुमती—या अनुपमदर्शनीया। एतेषां अन्यस्य पुत्रस्य द्वारा त्रयः मुख्यगन्धर्वाः उत्पन्नाः—आग्नेयाः, कम्बलेयाः, वसुमतीपुत्राः। एतेषां विविधसमूहैः चराचरं जगत् व्याप्तम्। तस्यैव महात्मनः, भाग्यशालिनः, विद्वांसः, सौन्दर्यविद्याधनाधिपतयः उत्पन्नाः। तेषां गन्धर्वाणां महात्मनां, प्रकटशक्तीनां, नामानि शृणु। हिरण्यरोमाः, कपिलः, सुलोमः, मागधः; चन्द्रकेतुः, गाङ्गेयः, गोदः महाबलः। एवं किंनरसमूहः आरभ्यते—महात्मनः, विद्वांसः, वीर्यवन्तः, तपस्विनः; द्वौ अन्यौ समूहौ अपि सन्ति। शिवा, सुमना—एताभ्यां अपि महात्मना विश्रवसा ज्ञानतपोधारिणः उत्पन्नाः। शैवेयाः वीर्यवन्तः, सुमनाससमूहः च—एते त्रयः विद्याधरसमूहाः जगत् व्याप्ताः। एतेषां द्वारा अनन्ताः नभःचराः उत्पन्नाः—शतशः समूहाः जगति, विद्याधराणां कर्मणः। तस्यैव महात्मनः, अश्वमुखाः किंनराः उत्पन्नाः—ते किंनरान् अश्वमुखान् शृणु। समुद्रः, सेना, कालिन्दः, महानेत्रः, सुवर्णघोषः, सुग्रीवः, महाघोषः महाबलिनः। एवं किंनरसमूहः आरभ्यते—महात्मनः, अश्वमुखाः, विद्वांसः, विश्रुताः। तस्यैव महात्मनः, मानुषमुखाः किंनराः—शांशपायनाः उत्पन्नाः। हरिषेणः, सुषेणः, वारिषेणः, रुद्रदत्तः, इन्द्रदत्तः, चन्द्रद्रुमः, महाद्रुमः नाम्ना। बिन्दुः, बिन्दुसारः, सोमजः, किंनराः—एते प्रमुखः किंनराः, जगति प्रसिद्धाः, अतीव शोभनाः। द्विजश्रेष्ठ, एतेषु शतशः समूहाः महात्मनां किंनराणां नृत्यगीतकुशलाः जगति सन्ति। यक्षः, यक्षोपशान्तः, शोभना लौहेया, सुरविन्दा च—सिद्धैः पूजिताः कन्याः। उपायकेतस्यैव उत्पन्नः समूहः—करालकदत्तानि नामानि शृणु। भूता नाम्ना प्राणीसमूहः, तेषां समूहाः आवेशकाः, निवेशकाः च—एवं भूतसमूहस्य आरम्भः, पृथिव्यां चरन्ति। इह जगति, भूतानां नायकः ज्ञेयः; आकाशगामिनां मध्ये श्रेष्ठाः, वृक्षस्य समोच्चैः आकाशे विचरन्ति—नास्ति संशयः। एवं देवाः, गन्धर्वाः मया प्रायः वर्णिताः; ते दीप्तिमन्तः, देवसेवायाम् तिष्ठन्ति। नारायणः देवगुरुः, विरजः पद्मनयनः, हिरण्यगर्भः, चतुर्मुखः स्वयम्भूः—एते च।