वायुपुराणम्

सूतः उवाच— भोः द्विजश्रेष्ठाः, चाक्षुषस्य सृष्टिं संक्षेपेण शृणुत। तस्य वंशे वेनपुत्रः पृथुर्नाम ख्यातवीर्यः अभवत्। अन्ये च प्रजापतयः दक्षः प्राचेतसश्च; अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादं पुत्ररूपेण जग्राह। दक्षस्य पुत्रः प्रजापतेः सुतानां राजा अभवत्; स च स्वायम्भुवेन मनुना अत्रये किञ्चिदर्थं दत्तः। यदा चाक्षुषस्य भविष्यति मन्वन्तरं तदा षष्ठं विस्तारतः कथयिष्यामि, उपोद्घातपूर्वकम्। उत्तानपादात् चत्वारः कन्याः जाताः—सूनृता, वित्तभाविनी, अधिधर्मा च, या शुभा ध्रुवस्य माता; धर्मपत्नी लक्ष्मीः शुचिस्मितां दिव्यशुद्धप्रभां पुत्रीं अजनि। उत्तानपादः ध्रुवं कीर्तिमन्तं आयस्मन्तं वसुम्, द्वे च कन्ये—शुचिस्मितां मनस्विनीं च—अपि अजनि; स्वरापि जाताऽस्ति, एवं त्रयः पुत्राः कीर्तिताः। ध्रुवः महाबलवान् दश वर्षाणि दिव्यानि अनाशनः तपः अचरत्, महतीं कीर्तिं इच्छन्। प्रथमे त्रेतायुगे स्वायम्भुवस्य पौत्रः योगेन जीवन्, अतिशयितां यशः प्रार्थयत्। तस्मै तुष्टः ब्रह्मा सर्वोच्चं स्थानं नक्षत्रेषु अददात्—न उदयास्तमययुक्तं, रमणीयं च नित्यं च। तस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं महत्त्वं च दृष्ट्वा दैत्यदानवाचार्यः उशना एकं श्लोकं जगौ—“हा तपःशक्तिः, हा विद्या, हा हविः!” सप्तर्षयः तम् उर्ध्वं स्थिरं कृत्वा, ध्रुवं दिवं स्थापयित्वा, सः स्वर्गस्य नाथः अभवत्। ध्रुवात् पुष्टिः भव्या च जाताः, भूम्या एव ताः उत्पन्नाः। पुष्टिः अवदत्—“मम छायाभूत्वा भव,” इति; भवः तां स्वपत्नीं चकार। सत्यं वदतः तस्य तदा स्त्री दिव्यरूपिणी छायायुक्ता दिव्याभरणभूषिता प्रादुरभवत्। छायायां पुष्ट्या पञ्च निर्दोषाः पुत्राः जाताः—प्राचीनगर्भः, वृषकः, वृकः, वृकलः, धृतिश्च। प्राचीनगर्भस्य भार्या भूवर्चा उदारधियं नाम राजानं अजनि, यः पूर्वं इन्द्रः आसीत्। सहस्रवर्षान्ते स एकवारं भोजनं कृतवान्; एवं मन्वन्तरं सम्पूर्ण्य, प्रभुः इन्द्रपदं प्राप। भद्रा उदारधिये दिवञ्जयं पुत्रं अजनि; दिवञ्जयात् वराङ्ग्या रिपुः रिपुञ्जयश्च जातौ। रिपोः भार्या बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् अजनि; पुष्करिण्या वरुण्या च चाक्षुषः मनुः, प्रजापतेः पुत्रः महात्मा अरण्यश्च उत्पन्नः। मनोः नद्वलायां पुण्याः पुत्राः जाताः; तथा वैराजप्रजापतेः कन्यायां च। ऊरुः पूरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवाक् कविः अग्निष्टुत् अतिरात्रः सुद्युम्नः—एते नवन, अभिमन्युश्च दशमः, मनोः नद्वलायां जाताः। आग्नेयी महातेजस्विनी जङ्घायां षड् पुत्रान् अजनि—अङ्गः सुमनसः स्वातिः क्रतुः अङ्गिराः शिवश्च। अङ्गात् एकः पुत्रः सूनिथः जातः, तस्मात् वेनः अभवत्। वेनस्य दुश्चरित्यात् महत् कोपः उत्पन्नः। जनानां हितार्थं ऋषयः वेनस्य दक्षिणहस्तं मन्थितवन्तः; तस्मिन् मन्थिते महाबली राजा विन्यः नाम पृथुः उत्पन्नः, यः लोके प्रसिद्धः। सः धनुष्मान् कवचयुक्तः तेजसा दीप्तः जातः; पृथुः वेन्यः क्षत्रियवंशसम्भूतः सर्वान् लोकान् अपालयत्। तस्य स्तुत्यर्थं सुतमागधौ च उत्पन्नौ। तेन धिमता महाराजेन देवैः ऋषिगणैः सह, अयं पृथिवी धान्यार्थं दुहित्रीव दुग्धा, लोकानां जीविकार्थम्। पितृभिः दानवैः गन्धर्वैः अप्सरसां गणैः, सर्वसत्त्वैः, ओषधिभिः, पर्वतैः च अपि। तेषां पात्रीषु पृथिवी दुग्धा, सा यथाकामं पयः अदात्; तेन स लोकान् अपोषयत्। ऋषयः ऊचुः—“महाबाहो, पृथोः जन्म विस्तरेण कथय, कथं च सा पृथिवी तेन महात्मना पूर्वं दुग्धा। कथं देवैः नागैः ब्रह्मर्षिभिः, यक्षगन्धर्वाप्सरोगणैश्च प्राचीनकाले कृतम्। वयं पृच्छामः, तेषां पात्रीणां, दुहित्राणां, दुग्धस्य, वत्सानां च विशेषं वद। कस्य हेतोः वेनस्य हस्तः पूर्वं कोपितैः महर्षिभिः मन्थितः? सर्वं तत् आख्याहि।” सूतः उवाच—“ब्राह्मणाः, पृथोः वेन्यस्य उत्पत्तिं वर्णयिष्यामि; एकचित्ताः, भक्त्या शृणुत, द्विजोत्तमाः। अयं पुण्यः आख्यानः अशुचिभ्यः, पापेभ्यः, अयुक्तेभ्यः, अव्रतीभ्यः न कदापि वक्तव्यः। अयं स्वर्ग्यः, यशस्वी, दीर्घायुष्करः, वेदसम्मतः, ऋषिभिः निगूढः, अनसूयुभिः श्रोतव्यः। योऽपि पृथोः वेन्यस्य उत्पत्तिं श्रावयति मानवेषु, ब्राह्मणान् पूजयित्वा, स कृताकृतस्य शोकं न गच्छेत्; स राजा धर्मस्य रक्षकः, अत्रिवत् बली आसीत्। अङ्गः प्रजापतिसंज्ञकः अत्रिवंशे जातः; तस्य पुत्रः वेनः, नातिधार्मिकः। स सूनिथायां, मृत्योः कन्यायां, उत्पन्नः; कालपुत्रस्य दोषात् वेनः जातः। स धर्मं अपहाय, कामलोभवशात्, अधर्मे प्रवृत्तः; स राजा अधर्मयुक्तं शासनं स्थापयामास। वेदशास्त्रातिक्रम्य, अधर्मे प्रवृत्तः, तस्य राज्ये जनाः वेदपाठं वाषट्कारं च त्यक्तवन्तः; तथापि, यज्ञेषु निकटे देवाः सोमं अपिबन्।