वायुपुराणम्

इन्द्राय दित्या प्रोक्तम्, “त्वयि तुष्टा अहम्, देवश्रेष्ठ; दश संवत्सराणि शेषाणि, ततः सौम्य, भ्रातरं पश्यसि।” तदा दितिः विजयं चिन्तयन्ती, “एवं पुत्रं प्राप्य, तेन सह त्रिलोकविजयं करिष्यामि,” इति मनसि संकल्पं कृत्वा स्थितवती। एवं वचने उक्ते, मध्याह्ने सूर्ये स्थिते, दितिः निद्रया संवृता, शिरसा जानुपृष्ठे शयिता। तस्याः केशाः पादयोः पतिताः, अशुचिः सा दृष्ट्वा, इन्द्रः अवसरं प्राप्य, हृष्टः सस्मितः सञ्जातः। ततः पुरन्दरः दितेः विवृतं शरीरं प्रविश्य, तत्र महद् गर्भम् अपश्यत्। तदा बलवान् इन्द्रः वज्रेण तं गर्भं प्रधानभागे प्राहृत्य विदारितवान्। शतशाखेन वज्रेण विदारिते गर्भे, सः गर्भः भीषणं क्रन्दितुम् आरब्धवान्, पुनः पुनः कम्पमानः। तदा शक्रः तं गर्भं उवाच, “मा रोदीः।” ततः सः गर्भः सप्तधा जातः, पुनः इन्द्रेण सप्तधा विभक्तः। तस्मिन् काले दितिः प्रबुद्धा। दितिः अवदत्, “मा हनिः, मा हनिः!” मातुर्वचनात् सम्मानात्, वज्रधारी इन्द्रः अञ्जलिं कृत्वा, वज्रं गृहीत्वा, गर्भात् निर्गत्य मातरं सम्बोधितवान्। “देवि, त्वम् अशुचिः आसि, निद्रया संवृता, केशाः पादयोः स्थिताः। एतस्मिन् अवसरं प्राप्य, अहम् शत्रुघ्नः शक्रः, तव गर्भं नानाप्रकारेण विदारितवान्। क्षमस्व।” गर्भे निष्फले कृतम्, दितिः दुःखिता बभूव। तदा सहस्राक्षः मातरं वाक्यम् अब्रवीत्। “यदि मम दोषात् तव गर्भः निष्फलः जातः, देवेश्वर, महर्षिपुत्र, त्वं दोषवान् नासि। शत्रोः वधः दोषः नास्ति; अतः त्वां न शपामि। मम प्रियं कर्तुमिच्छामि—मम गर्भस्य वरं प्रयच्छ।” “स्वर्गे सप्त स्थानानि मम पुत्राणां सन्तु; सप्त वातगणाः तैः विचर्यन्ताम्। ताः सप्त सप्त समूहाः मरुतः ख्याताः स्युः।” पृथिव्यां प्रथमः गणः, द्वितीयः सूर्ये, तृतीयः चन्द्रे, चतुर्थः नक्षत्रेषु, पञ्चमः ग्रहेषु, षष्ठः सप्तर्षिमण्डले, सप्तमः ध्रुवे परमवातगणः इति व्यवस्थिताः। एषु स्थानेषु मम पुत्राः विविधकालेषु विचरन्ति; ते वातगणरूपेण गच्छन्तु। प्रथमो गणः पृथिव्यां अपवित्रवस्तु प्रापयति; तत्र मम पुत्राः विचरन्तु। द्वितीयः शुद्धवस्तुभ्यः सूर्यं प्रति वातः; तत्र द्वितीयगणः गच्छतु। सूर्यस्योपरि, चन्द्रात्, ऊर्ध्ववातः तृतीयः; तत्र तृतीयगणः गच्छतु। चन्द्रस्योपरि, नक्षत्रात्, चतुर्थः शुभवातः; तत्र चतुर्थगणः गच्छतु। यक्षात्, ग्रहात्, पञ्चमः सौम्यवातः; तत्र पञ्चमगणः गच्छतु। ग्रहात् सप्तर्षेः, षष्ठः परमः; तत्र षष्ठगणः गच्छतु। सप्तर्ष्योपरि, ध्रुवात्, सप्तमं क्षेत्रं, तत्र वाताधाराख्ये सप्तमगणः स्थातु। एते सर्वे मम पुत्राः तत्र विविधकालेषु विचरन्ति; तत्रैव नाम्ना प्रसिद्धाः, एते मरुतः। ततः मातृपुत्राभ्यां तेषां नामानि निर्दिष्टानि; कर्मभिः च विशेषतः मरुतः ज्ञाताः। सत्त्वज्योतिः, आदित्यः, सत्यज्योतिः, तिर्यग्ज्योतिः, सज्योतिः, ज्योतिष्मान्, अपरः—एते प्रथमगणस्य नामानि। द्वितीयगणः—ऋतजित्, सत्यजित्, सुसेण, सेनजित्, सत्मित्र, अभिमित्र, हरिमित्र। तृतीयगणः—कृत, सत्य, ध्रुव, धर्तृ, विधारय, ध्वान्त, धुनि, उग्र, भीम, अभियु, सक्षिप। अन्ये—ईदृक्, चैव, तथान्यादृक्, यादृक्, प्रतिकृत्, समितिः, संरम्भः। तथा—ईदृक्, पुरुष, अन्यादृक्षा, चेतसः, समिताः, समितदृक्षा, प्रतिदृक्षा—एते गुणाः। एवं पञ्चाशत् मरुतः नामतो ज्ञाताः, दित्या चन्द्रमसा च निगदिताः। तेषां नामानि शृत्वा, दितिः इन्द्रं उवाच, “वत्स, एते मम पुत्राः वातक्षेत्रे विचरन्ति; देवैः सह सुखेन विचरन्तु।” तस्याः वचः श्रुत्वा, इन्द्रः सहस्राक्षः अञ्जलिं कृत्वा उवाच, “माते, तथा भवतु। न संशयः, सर्वं यथोक्तं भविष्यति; तव पुत्राः महात्मानः, देवैः अनुमोदिताः, दिव्याः स्युः, देवैः सह यज्ञभागं प्राप्स्यन्ति।” अतः, एते सर्वे मरुतः देवाः, अमराः, इन्द्रस्य भ्रातरः, दित्याः पुत्राः तपस्विनः इति विद्धि। एवं निश्चित्य, माता पुत्रश्च तपसा समृद्धौ, हृष्टौ स्वर्गं गतौ; शक्रः अपि स्वर्गं गतः। यः कश्चन मरुतां शुभजन्म श्रुणोति वा पठति वा, सः कदापि अनावृष्टिं न प्राप्नोति, दीर्घायुषी च भवति। अथ, शृणु दनुपुत्राणां कथा। दनुपुत्राः, प्रसिद्धाः कुलवंतः, महाअसुराः अभवन्। तेषां प्रमुखः विप्रचित्तिः, शतसंख्या, उग्रबलसम्पन्नाः, सर्वे वरप्राप्ताः, घोरतपः कृतवन्तः।