वायुपुराणम्

गवेष्ठेः पुत्राः अभवन्। तेषां नामानि शृणु—जम्भस्य तु शतदुन्दुभिः, दक्षः, खण्डः च—एते त्रयः पुत्राः अभवन्। बाष्कलस्य तु विरोधः, मनुः, वृक्षायुः, कुशलिमुखः च—एते पुत्राः कीर्त्यन्ते। कालनेमेः पुत्रान् शृणु—ब्रह्मजित्, क्षत्रजित्, देवान्तकः, नरान्तकः—एते कालनेमेः पुत्राः अभवन्। शम्भोः अपि पुत्रान् शृणु—धनुकः, असिलोमः, नबलः, सगोमुखः, गवाक्षः, गोमान् च—एते षट् पुत्राः शम्भोः अभवन्। विरोचनस्य पुत्रः बली, महाबलपराक्रमसम्पन्नः, प्रसिद्धः आसीत्। बलिनः शतम् अपि पुत्राः, ये सर्वे नृपाः अभवन्। तेषु चत्वारः प्रमुखाः वीर्यवन्तः अतिबलिनः च—सहस्रबाहुः ज्येष्ठः, बाणः द्रविडैः पूजितः, कुम्भनाभः, गर्दभाक्षः, कुशी च—एते प्रमुखाः अभवन्। बलिनः द्वे कन्ये—शकुनी, पूतना च—तथा तस्य पुत्राः पौत्राः च शतशः सहस्रशः च जाताः। बली नाम्ना प्रसिद्धः महावीर्यपराक्रमी आसीत्। बाणात् चन्द्रः, मनः च—एतेभ्यः लौहित्यवंशः प्रवर्तते। एवं, दितिः स्वपुत्रान् हतान् दृष्ट्वा, कश्यपं प्रीत्यर्थं तपः उपगता। कश्यपः तु तया सम्यक् पूजितः सन्तुष्टः तस्यै वरम् अदात्। सा यथाकामं वरम् अयाचत। भगवाँश्च तेजस्वी तस्यै यथेष्टं वरं दत्तवान्, उवाच—"किं ते प्रीयते, शुभे?" इति मारिचः उक्तवान्। तदा दितिः अञ्जलिं कृत्वा तुष्टाय पतये मारिचकश्यपाय उवाच—"भगवन्, मम पुत्राः तव पुत्रैः आदित्यैः हताः।" सा पुनः उक्तवती—"मम दीर्घतपसा युक्तः इन्द्रशत्रुः पुत्रः भविष्यति, एतद् इच्छामि। अहम् अत्र तपः करिष्यामि, त्वं गर्भदाने सहायः भव।" तस्याः वचः श्रुत्वा, मारिचः कश्यपः महातेजाः, दुःखिता दितिं प्रत्युवाच—"एवमस्तु, शुभं ते अस्तु। तपोधन, शुचिः भव। त्वं यं पुत्रं जनयिष्यसि, सः समरे इन्द्रशत्रुः भविष्यति। यदि शतसंवत्सरपर्यन्तं शुचिः स्थास्यसि, तर्हि त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः पुत्रः तव भविष्यति।" इति उक्त्वा, तेजस्वी भगवान् तया सह सन्निवासं कृत्वा, ताम् आलिङ्ग्य, त्रीन् लोकान् प्रति देवर्षिः जगाम। पतौ गते, दितिः परमं हृष्टा, उपयुक्तं वनं गत्वा, घोरं तपः उपचक्राम। तस्याः तपश्चर्यायाम् अनुष्ठियमाने, सहस्राक्षः इन्द्रः, देवानां श्रेष्ठः, ताम् उत्तमेन सेवया उपतस्थे। इन्द्रः अग्निं, कुशान्, दारूणि, फलानि, मूलानि, यानि यानि आवश्यकानि, तानि सर्वाणि तस्यै उपपादयामास। माल्याभ्यञ्जनैः, श्रमपरिहारैः, इन्द्रः सर्वदा, सर्वेषु लोकेषु, दितिं सेवितवान्; तथा सत्कृता दितिः इन्द्रं प्रत्युवाच— "त्वया अहं तुष्टा, देवानां श्रेष्ठ। दश संवत्सराणि अवशिष्टानि, वत्स, ततो भाग्यवन् त्वं भ्रातरं पश्यसि।" पुनरपि सा उवाच—"विजयाय मनः स्थापयिष्यामि; एवं पुत्रं प्राप्य, तेन सह त्रीन् लोकान् जयिष्यामि।" एवं इन्द्रं प्रति उक्त्वा, सूर्ये मध्यं गतवति, दितिः निद्रया अभिभूता, जघने शिरसा शयिता। तस्याः अशुचित्वं दृष्ट्वा, पादयोः पतितकेश्या, इन्द्रः अवसरं लब्ध्वा, हसन् प्रमुदितः अभवत्। ततः पुरन्दरः तस्याः विवृतं शरीरं प्रविश्य, गर्भं दृष्ट्वा, महाबलः इन्द्रः वज्रेण गर्भस्य मुख्यभागं विदारयामास। शतशृङ्गवज्रेण विदार्यमाणे गर्भे, सः गर्भः भयंकरं रुरोद, पुनः पुनः कम्पमानः; शक्रः अपि गर्भं प्रति अवदत्—"मा रुदः।" सः गर्भः सप्तधा जातः, पुनः सप्तधा इन्द्रेण वज्रेण विदारितः; तदा दितिः प्रबुद्धा। दितिः अवदत्—"मा हन्याः, मा हन्याः!" इति। मातुः वचनात्, वज्रधारिणा इन्द्रेण, सः मातुः गर्भात् निष्क्रान्तः, अञ्जलिं कृत्वा, वज्रं धारयन्, दितिं प्रत्युवाच— "देवि, त्वं अशुचिः, निद्रया अभिभूता, पादयोः पतितकेश्या आसीः; तं अवसरं लब्ध्वा, अहम्, शत्रुघ्नः शक्रः, एषः तव गर्भः नानाविधं विदारितः—एतत् क्षन्तुम् अर्हसि।" एवं गर्भे निष्फले कृते, दितिः अतिदुःखिता अभवत्; तदा सहस्राक्षः मातरं प्रति वचनं अब्रवीत्— "यदि मम दोषात् एषः तव गर्भः निष्फलः जातः, हे देवेश, हे महातेजः ऋषिपुत्र, त्वं दोषी नास्ति।" दितिः पुनरपि अवदत्—"शत्रोः वधः दोषः नास्ति; अतः अहं त्वां न शपामि। मम प्रियं कर्तुं इच्छामि—मम गर्भस्य वरं ददातु।" "स्वर्गे सप्त स्थानानि मम पुत्राणां सन्तु; सप्त वातगणाः मम पुत्रैः विचर्यन्ताम्। तानि गणाः सप्त सप्तधा मारुताः इति प्रसिद्धाः स्युः।" "पृथिव्याम् प्रथमं गणः, द्वितीयः सूर्ये सह, तृतीयः सोमेन सह, चतुर्थः तारागणे।" "पञ्चमः ग्रहगणे, षष्ठः सप्तर्षिमण्डले, सप्तमः तु ध्रुवे उत्तमः वातगणः।" "अद्य, विविधेषु कालेषु, मम पुत्राः एतेषु स्थानेषु विचरन्ति; मम पुत्राः एते वातगणाः सन्तु।" "पृथिव्याम् प्रथमः गणः, यः अशुचीनि आनयति, सः प्रथमः गणः; मम पुत्राः प्रथमगणरूपेण पृथिवीं विचरन्तु।" "द्वितीयः, यः शुचिभ्यः सूर्यं प्रति वाति, सः द्वितीयः वातगणः; तत्र द्वितीयः गणः मम पुत्राणां गच्छतु।" "सूर्यस्य उपरि, ततो सोमात्, यः ऊर्ध्ववातः, सः तृतीयः वातगणः; तत्र तृतीयः गणः मम पुत्राणां गच्छतु।" "सोमस्य उपरि, ताराभ्यः, यः चतुर्थः, सः शुभवातः; तत्र चतुर्थः गणः मम पुत्राणां गच्छतु, महाबल।" एवं, दितेः पुत्राः, इन्द्रेण विदारिताः, मारुतगणाः भूत्वा, सप्त सप्तधा, लोकान् विचरन्ति—इति पौराणिकं चरितं।