वायुपुराणम्

हिरण्याक्षस्य पुत्रौ महाबलिनौ महनाभः भू‍तसंतापनश्च आसाताम्, ये देवानपि भीषयन्ति स्म। तयोः पुत्रपौत्राः बडेयकुलसमाख्याता, सह अनुयायिभिः लक्षशः, तारकामयमहायुद्धे निहताः। हिरण्यकशिपोः अपि चत्वारः महाबलिनः पुत्राः आसन्—प्रह्लादः ज्येष्ठः, अनुह्लादः, संह्रादः, ह्रदः च। ह्रदस्य पुत्रयोः कथां शृणु। ह्रदस्य द्वौ पुत्रौ—ह्रदः च निसुन्दः च। निसुन्दस्य सुन्दः उपसुन्दः च वीर्यशालिनौ पुत्रौ। ह्रदस्य ब्रह्मघ्नः महाबलः च मुकः च पुत्रौ। सुन्दस्य पुत्रः मारीचः ताडका जनयामास। सा ताडका राघवेण महाबलेन निहता, मुकः च किरातेषु धनुष्मता हता। मणिवर्ते वसन्तः त्रिंशत्कोटयः महातपसा तपसा चोत्पन्नाः, अमरैः अदुर्जयाः सन्तः वामपाणिना धनुष्मता निहताः। अनुह्लादस्य पुत्रः वायुः, शिनिवाली च; तयोः सहस्रशः शतसहस्राणि, हालाहलसमाख्यायाः गणः। प्रह्लादस्य पुत्रः विरोचनः, तस्य पञ्च पुत्राः—गवेष्ठिः, कालनेमिः, जम्भः, बष्कलः, शम्भुः च कनिष्ठः। एते प्रह्लादवंशजाः कीर्त्यन्ते। तेषां पुत्रान् क्रमशः शृणु—शुम्भः, निशुम्भः, विश्वक्सेनः च महाबलाः। गवेष्ठेः पुत्राः एते, जम्भस्य तु शतदुन्दुभिः, दक्षः, खण्डः च त्रयः पुत्राः। बष्कलस्य विऱोधः, मनुः, वृक्षायु, कुशलिमुखः च। कालनेमेः पुत्राः—ब्रह्मजित्, क्षत्रजित्, देवान्तकः, नरान्तकः च। शम्भोः अपि पुत्रान् शृणु—धनुकः, असिलोमः, नबलः, सगॊमुखः, गवाक्षः, गोमान् च। विरोचनस्य पुत्रः बलीः, महात्मा, शतं पुत्रान् सम्राटः उत्पादितवान्। तेषु चत्वारः मुख्याः—सहस्रबाहुः ज्येष्ठः, बाणः द्राविडैः पूजितः, कुम्भनाभः, गर्दभाक्षः, कुशिः च। शकुनी, पूतना च बलेः द्वे कन्ये, तथा पुत्रपौत्राः शतशः सहस्रशश्च जाताः। बलीः नाम्ना प्रसिद्धः, महावीर्यबलसम्पन्नः; बाणात् चन्द्रः, मनः च, लौहित्यवंशः तत्र प्रवर्तते। दितिः स्वपुत्रान् नष्ट्वा, कश्यपं तुष्टुम् इच्छन्ती, तस्य मनः प्रीत्यै सम्यक् पूज्य च, वरं याचितवती। स तस्यै भगवाञ् महाबलः, वरेण यथेष्टं दातुम् उद्यतः, 'किं ते प्रीयते, शुभे?' इत्युक्त्वा तुष्टः मारिचः। सा दितिः अञ्जलिं कृत्वा पतिं मारिचं कश्यपं प्रहृष्टमनाः उवाच—'भगवन्, मम पुत्राः तव पुत्रैः आदित्यैः निहताः। दीर्घतपसा युक्तः पुत्रः, इन्द्रशत्रुः, मम इच्छ्यते; अहम् तपः करिष्यामि, त्वं गर्भं ददातु।' तस्याः वचनं श्रुत्वा, मारिचः कश्यपः तेजस्वी, दुःखिता दितिं प्रत्युवाच—'एवमस्तु, शुभं ते अस्तु। शुद्धभावा भव, तपोधन, युद्धे इन्द्रशत्रुं पुत्रं जनयिष्यसि। यदि शतवर्षाणि शुद्धा स्थास्यसि, त्रैलोक्यविख्यातः पुत्रः ते भविष्यति।' एवं कथयित्वा, तेजस्वी भगवान् तया सहावसत्; आलिङ्ग्य तां, स दिव्यऋषिः त्र्यम्बकं जगाम। तस्याः पतौ गते, देवी दितिः हृष्टा, उपयुक्तं वनं गत्वा, तीव्रं तपः अकरोत्। तस्याः तपः कुर्वत्याः, सहस्राक्षः इन्द्रः, श्रेष्ठः सुराणाम्, तां उत्तमेन सेवया उपतस्थे। इन्द्रः तस्यै अग्निं, कुशान्, समिधः, फलानि, मूलानि, यथायोग्यं सर्वं उपनिनाय। अंगमर्दनैः, श्रमविनाशनैः, सर्वदा, सर्वलोकेषु, इन्द्रः तां सेवाम् अकरोत्; तथा सत्कृता दितिः इन्द्रं उवाच—'त्वया अहं तुष्यामि, श्रेष्ठ देव, दशवर्षाणि शेषाणि, ततो, वत्स, भ्रातरं पश्यसि। विजयाय मनो दधामि, एवं पुत्रं लब्ध्वा, तेन सह त्रैलोक्यविजयं करिष्यामि।' एवं इन्द्रं प्रति उक्त्वा, मध्याह्ने सूर्ये स्थिते, दितिः निद्रया आक्रान्ता, शिरसा जानूनि उपशिश्राय। तस्याः अशौचं दृष्ट्वा, केशाः पादयोः पतिताः, इन्द्रः अवसरं लब्ध्वा, हसित्वा हृष्टः। तदा पुरन्दरः तस्याः विवृते शरीरे प्रविवेश; प्रविश्य, गर्भं महान्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः महाबलः वज्रेण गर्भस्य मुख्यभागं ताडितवान्। तं गर्भं शतधारिणा वज्रेण विदल्यमानं, स भीमं ननाद, कम्पमानः पुनः पुनः; तदा शक्रः गर्भं उवाच—'मा रुदः।' स गर्भः सप्तधा जातः, पुनः इन्द्रेण वज्रेण सप्तधा विदारितः; ततो दितिः प्रबुद्धा। दितिः उवाच—'मा हन्याः, मा हन्याः!' इति। मातुः वचनात्, वज्रधारी इन्द्रः, तस्याः गर्भात् अञ्जलिं कृत्वा, वज्रं गृहीत्वा, दितिं प्रति उवाच— 'देवि, त्वं अशुचिः, निद्रया आक्रान्ता, केशाः पादयोः पतिताः, तस्मात् अहं, शक्रः, रिपुघातकः, एषः गर्भः नानाप्रकारेण विदारितः—क्षमस्व।' एवं गर्भं निष्फलं कृत्वा, दितिः महान् शोकं आप, तदा सहस्राक्षः मातरं प्रति वाक्यम् उवाच।