वायुपुराणम्

ऋषयः सुतं प्रति एवमूचुः—"दैत्यानां दानवानां गन्धर्वाणां सर्पाणां राक्षसानां सर्वभूतानां प्रेतानां पशूनां खगानां वनस्पतीनां च उत्पत्तिं विनाशं च विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः।" तेषां वचः श्रुत्वा सूतः तान् प्रमुखानृषीन् प्रति उवाच—"श्रुतमस्माभिः, कश्यपस्य दित्या द्वौ पुत्रौ जातौ। तौ कश्यपस्य द्वौ पुत्रौ सर्वेषां ज्येष्ठौ स्मृतौ, ये चिरायुषा अश्वमेधयज्ञे कश्यपस्यैव जन्मनः अभवन्। तत्र प्रथमः हिरण्यकशिपुः नाम, स दित्याः गर्भात् निष्क्रान्तः सुवर्णासने होतुः उपविष्टः, तेनैव कर्मणा हिरण्यकशिपुः इति विख्यातः।" ऋषयः पुनरूचुः—"भगवन्, हिरण्यकशिपोः जन्म महत्त्वं च विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः।" सूतः उवाच—"कश्यपस्य अश्वमेधो दीर्घकालं पुष्करे कृतः, यत्र मुनयः, देवाः, गन्धर्वाश्च संन्यासं कृत्वा उपविष्टाः। तत्र कथायाः आरम्भे, विधिवत् पञ्च सुवर्णासनानि सम्यक् विन्यस्तानि। तेषु त्रयः कुशैः शुद्धीकृताः, एकं कूर्चस्य, चत्वारः मुख्यऋत्विजः तेषु उपवेशिताः। होतुः शुभं सुवर्णमासनं दिव्यम् आसीत्, दिव्यशय्यया आवृतम्।" "तदा दितिः गर्भिण्येव पत्नीभावं गृहीत्वा, दशसहस्रवर्षाणि गर्भं धारयामास। ततः स पुत्रः मातुः उदरात् निष्क्रान्तः, तस्मिन्सुवर्णे होतुः आसने उपविष्टः, गर्भस्थ एव, तत्रैव स्थित्वा वचनं अब्रवीत्। महर्षिः कश्यपः, यथैव वेदपञ्चकथासु, मुनिभिः दृष्टः, तेनैव नाम्ना तं समाख्यातवन्तः।" "एवं स हिरण्यकशिपुः तेन कर्मणा प्रसिद्धः अभवत्; तस्य अनुजः हिरण्याक्षः, सिम्हिका नाम भगिन्यपि, या विप्रचितिना गृहीता राहोः माता अभवत्।" "हिरण्यकशिपुः दैत्यः घोरं तपः कृत्वा लक्षवर्षाणि उपवासेन शिरसा अधः स्थित्वा तपः अचरत्। तस्य तुष्टः ब्रह्मा वरं दत्तवान्—ब्रह्मणेभ्यः सर्वभूतेभ्यश्च अमरत्वं, योगेन च देवान् जित्वा सर्वेभ्यः देवतेभ्यः अधिपतित्वं। स उवाच—'दानवाः असुराः देवाश्च समा भवन्तु; वायोः बलं महत् वररूपेण मम देहि।' ब्रह्मा तस्य कामान् सर्वान् दत्वा, दिव्यानि दानानि दत्त्वा, तत्रैव अन्तर्धानमगात्। हिरण्यकशिपुः दैत्यः प्राचीनश्लोकैः कीर्त्यते।" "यत्र यत्र हिरण्यकशिपुः राजा वसति, तत्र तत्र तस्य देशस्य देवाः महर्षयश्च तम् अभिवादयन्ति। एवं दैत्याधिपतेः हिरण्यकशिपोः महद्वैभवमासीत्। तदा पूर्वं नरसिंहः—यो विष्णुः तस्य मृत्युः—समुत्पन्नः; सः स्वनखैः तम् विदारयामास, तस्मात् नखाः पावनाः स्मृताः।" "हिरण्याक्षस्य पञ्च पुत्राः आसन्—उत्कुरः, शकुनिः, कालनाभः, महानाभः, भूतसन्तापनश्च; एते सर्वे सुरद्विषः। तेषां पुत्रपौत्राः बडेयाः नाम्ना, तेषां च शतसहस्राणि, तारेकमययुद्धे निहतानि।" "हिरण्यकशिपोः चत्वारः महाबलिनः पुत्राः आसन्—प्रह्लादः ज्येष्ठः, अनुह्लादः, संह्रादः, ह्रदश्च। ह्रदस्य पुत्रौ—ह्रदः च निशुन्दः। निशुन्दस्य पुत्रौ—सुन्दः उपसुन्दः च। ह्रदस्यैव ब्रह्मघ्नः महाबलिः मुकश्च। सुन्दस्य ताटकायां पुत्रः मारीचः। ताटकां रामेण हता, मुकः च किरातेषु धनुष्मता निहतः।" "तपसा संयमेन चोत्पन्नाः तत्र मणिवर्ते स्थिता: त्रिंशत्कोटयः, ये देवैः अपि अभेद्याः, ते वामपाणिना धनुष्मता निहताः।" "अनुह्लादस्य पुत्रः वायुः, शिनीवाली च; तेषां शतसहस्रं संख्यया 'हालाहल' इति विख्यातम्।" "प्रह्लादस्य पुत्रः विरोचनः, तस्य पञ्च पुत्राः—गवेष्ठिः, कालनेमिः, जम्भः, बाष्कलः, शम्भुश्च कनिष्ठः; एते प्रह्लादवंश्या:।" "तेषां पुत्रान् श्रीमांश्च शुम्भः, निशुम्भः, विश्वक्सेनश्च; गवेष्ठेः पुत्राः एते। जम्भस्य पुत्राः शतदुन्दुभिः, दक्षः, खण्डः च। बाष्कलस्य पुत्राः विरोधः, मनुः, वृक्षायुः, कुशलिमुखः। कालनेमेश्च—ब्रह्मजित्, क्षत्रजित्, देवान्तकः, नरान्तकः। शम्भोः अपि—धनुकः, असिलोमः, नबलः, सगॊमुखः, गवाक्षः, गोमान्।" "विरोचनस्य पुत्रः बलीः, सः महाबलः कीर्तिमान्; तस्य शतं पुत्राः, सर्वे राजानः। तेषु चत्वारः श्रेष्ठाः—सहस्रबाहुः ज्येष्ठः, बाणः द्रविडैः पूजितः, कुम्भनाभः, गर्दभाक्षः, कुशिः।" "बलेश्च द्वे कन्ये—शकुनी पूतनाच; तस्य पुत्रपौत्राः शतसहस्रशः। बलीः नाम्ना प्रसिद्धः, महाबलपराक्रमी; बाणात् चन्द्रः मनश्च लौहित्यवंशकरः।" "दितिः पुत्रवियोगेन शोकिता, कश्यपं तुष्टाव; कश्यपः तस्याः प्रसन्नचित्तः यथाविधि पूजितः, वरं दातुम् इच्छन्, 'वरं वृणीष्व' इति तामुवाच। तस्यै भगवाञ्छक्तिमान् इच्छितं वरं दत्त्वा, 'किं ते काम्यं शुभे?' इति मारिचः उवाच।" एवं कश्यपादित्योः वंशः, दैत्यदानवानां च उत्पत्तिः, तेषां महत्त्वं, तेषां विनाशः, विस्तारतः ऋषिभिः पृष्टः सूतेन पावनया कथया निवेदितम्।