वायुपुराणम्

तीये द्वापरमन्वन्तरे सत्या देवाः यज्ञे भागभागिनः अभवन्। तामसमन्वन्तरे पुनः सत्या देवाः प्रादुरभवन्। तत्र तामसमन्वन्तरे हर्षस्य द्वादश पुत्राः उत्पन्नाः, तान् हरयः अभिवदन्ति, ते अपि यज्ञे भागभागिनः अभवन्। चर्षणु मन्वन्तरे आगते, हरयः देवाः वैकुण्ठात् जाताः; पञ्चमे मन्वन्तरे देवाः वैकुण्ठाः अभवन्, ते चर्षणु मन्वन्तरात् जाताः। ततः वैकुण्ठदेवाः चाक्षुषमन्वन्तरे आगते, धर्मपुत्रः साध्या द्वादश पुत्राः उत्पन्नाः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्ते साध्याः क्षीणाः अभवन्, वैवस्वतमन्वन्तरस्य सृष्टिः समीपमागता। प्रथमत्रेतायुगारम्भे, वैवस्वतमन्वन्तरे, साध्याः अंशेन अदितेः, मरीचिः कश्यपस्य च, जाताः। एवं वर्तमानमन्वन्तरे द्वादश आदित्याः अभवन्; चाक्षुषमन्वन्तरे ते उत्पन्नाः। स्वायम्भुवमन्वन्तरे द्वादश अमराः साध्याः अभवन्; तत्रैव जयाः शापात् उत्पन्नाः। यः श्रद्धया एतत् सप्तधा देवस्य उत्पत्तिं पठति, स धर्मात् न पतति। सप्तधा जयाः सप्तविधाः एषां वर्णिताः; किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? पुनः ऋषयः पृष्टवन्तः—दैत्य, दानव, गन्धर्व, सर्प, राक्षस, सर्वभूत, भूत, पशु, पक्षि, वनस्पतिसम्बन्धे विस्तरेण कथय। सूतः ऋषीन् प्रति अब्रवीत्—कश्यपः दित्याः द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्। तौ कश्यपस्य पुत्रौ सर्वेषां ज्येष्ठौ स्मृतौ, कश्यपस्य दीर्घाश्वमेधदिने उत्पन्नौ। प्रथमः हिरण्यकशिपुः नाम, होत्रृपाठे उपविष्टः, दित्याः गर्भात् उत्पन्नः, सभायाम् उपविष्टः, तस्मात् हिरण्यकशिपुः इति प्रसिद्धः। ऋषयः पृष्टवन्तः—हिरण्यकशिपोः जन्म, महत्त्वं विस्तरेण कथय। कश्यपस्य अश्वमेधः पुष्करे कृतः, ऋषिभिः, देवैः, गन्धर्वैः शोभितः। आरम्भे पञ्च सुवर्णासनानि विधिवत् स्थापितानि। तत्र त्रि कुशशुद्धासनानि, कूर्चासनं च; तत्र चत्वारः मुख्यपुरोहिताः उपवेशितव्यानि। होत्रृस्य शुभं सुवर्णासनं दिव्यं, दिव्यशय्यया आच्छादितम्। दिति गर्भिणी पत्नीरूपेण स्थितवती; गर्भः दशसहस्रवर्षाणि स्थिता। ततः गर्भात् हिरण्यकशिपुः सुवर्णहोत्रृासनं उपविष्टः, गर्भस्थः सन्, तत्रैव भाषितवान्। कश्यपः महर्षिः, पञ्चवेदकथासु, ऋषिभिः दृष्टः, तेन नामानि प्राप्तानि। हिरण्यकशिपुः तेन कर्मणा प्रसिद्धः; तस्य अनुजः हिरण्याक्षः, तेषां भगिनी सिंहिका, सा विप्रचित्तिना रहोः माता अभवत्। हिरण्यकशिपुः दैत्यः शतसहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृतवान्, उपवासेन, शिरः अधः कृत्वा स्थितवान्। ब्रह्मा तुष्टः तस्मै वरं दत्तवान्; ब्राह्मणेषु, सर्वेषु च अमृतत्वं प्राप्तवान्; योगेन देवाः जित्वा, सर्वदेवेषु अधिपत्यं प्राप्तवान्। दानवाः, असुराः, देवाः समाः स्युः; वातदेवस्य महाशक्तिं वरं दत्तुं याचितवान्। ब्रह्मा तस्य इच्छितान् वरान् दत्तवान्, दिव्यदानानि दत्तवान्, ततः अन्तर्धानं गतः; हिरण्यकशिपुः दैत्यः प्राचीनैः श्लोकैः प्रसिद्धः। यत्र यत्र हिरण्यकशिपुः राजा वसति, तस्य प्रदेशस्य देवाः, महर्षयः च तं नमन्ति। तादृशः दैत्याधिपतेः बलम् हिरण्यकशिपोः, द्विजश्रेष्ठ। पूर्वं नरसिंहः विष्णुः तस्य मृत्युः अभवत्; तस्य नखैः विदारितः; अतः नखाः पावनाः स्मृताः। हिरण्याक्षस्य पञ्च पुत्राः अभवन्—उत्कुरः, शकुनिः, कालनाभः च। महानाभः बलवान्, भूतसन्तापनः च; एते हिरण्याक्षस्य पुत्राः, देवेभ्यः अपि दुर्जयाः। तेषां पुत्राः पौत्राः बडेयकुलः, तेषां अनुचराः च, शतसहस्राणि, तारकामये युद्धे हतानि। हिरण्यकशिपोः चत्वारः पुत्राः अभवन्—प्रह्लादः ज्येष्ठः, अनुह्लादः, संह्रादः, ह्रादः च। ह्रादस्य पुत्रौ—ह्रादः, निसुन्दः। निसुन्दस्य पुत्रौ—सुन्दः, उपसुन्दः, वीर्यवानौ। ह्रादस्य पुत्रौ—ब्रह्मघ्नः, मुकः; सुन्दस्य पुत्रः मारीचः, ताडका तस्य माता। ताडका राघवेण हता; मुकः किरातधनुष्मता हतः। तपसा संयमेन च, तेषां त्रिसप्तकोटयः मणिवर्ते निवसन्तः अभवन्; देवैः अदुर्जयाः, वामधनुष्मता हताः। अनुह्लादस्य पुत्रः वायु, शिनिवाली च; तेषां गणः शतसहस्रसंख्या, हलाहलः इति प्रसिद्धः। प्रह्लादस्य पुत्रः विरोचनः; तस्य पञ्च पुत्राः—गवेष्ठिः, कालनेमिः, जम्भः, बाष्कलः, शम्भुः च कनिष्ठः। एते प्रह्लादवंशस्य पुत्राः स्मृताः। तेषां पुत्रान् क्रमशः वक्ष्यामि—शुम्भः, निशुम्भः, विश्वक्सेनः च, महाबलः।