वायुपुराणम्

ये त्रैविधं वेदमधीयानाः, ब्रह्मचर्यं प्रजोत्पत्तिं श्राद्धं यज्ञं दानं च आचरन्ति, ते रागरहिताः सन्तः परस्तुतिं न वाञ्छन्ति, आत्मन्येव स्थितिं प्राप्नुवन्ति। एतद्वाक्यं दृष्ट्वा जयया देवताभ्यः प्रोक्तम्—“वैवस्वतमन्वन्तरान्ते यूयं मम समीपं आगमिष्यथ।” ततः सह मया नित्यसिद्धिं प्राप्स्यथ इति उक्त्वा ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। भगवतः तिरोभावे देवाः निर्भयाः योगबलसमन्विताः अणिमाद्यैः शक्तिभिः संयुक्ताः शरणं जग्मुः। तेषां शरीरेभ्यः द्वादश सरांसि उत्पन्नानि, जयासंज्ञकानि, सागरसमानि। ततः स्वायम्भुवस्य सृष्टौ रुचेरजितायां देवाः अजायन्त—द्वादशरूपधारी अजितः। विधिः ऋषयः क्षेमः नन्दः अव्ययः प्राणः अपानः सुधामा क्रतुः शक्तिः व्यवस्थितः इति एते द्वादश मनसः उत्पन्नाः अजिता इति स्मृताः। ते देवैः सह प्रथमे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे यज्ञभागिनः अभवन्। अनन्तरं स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषितेभ्यः स्वरुचिसुताः पुनः अभवन्। तेषां तुषिता इति नाम, प्राणा इति च, ते देवाः प्रव्राजकाः अभवन्। उत्तममन्वन्तरे पुनः तुषिता देवाः एव प्रादुर्भूताः। तत्र उत्तमस्य मन्वन्तरे सत्या नाम्ना उत्तमस्य पुत्राः सत्यानि अभवन्, तस्मात् तत्र देवाः सत्यानः इति अभिधीयन्ते। एते सत्यानः तृतीयस्य द्वापरस्य यज्ञभागिनः अभवन्, तामसमन्वन्तर आगमे पुनः सत्यानः देवाः अभवन्। तत्र तामसे मन्वन्तरे हर्षस्य द्वादश पुत्राः अभवन्, ये हरयः इति विख्याता देवाः यज्ञभागिनः अभवन्। चरिक्ष्णोर्मन्वन्तर आगमे ते हरयः देवाः वैकुण्ठायाः जाताः, पञ्चमे मन्वन्तरे देवाः वैकुण्ठाः इति अभवन्, चरिक्ष्णोः जाताः। पुनः, वैकुण्ठदेवानां चाक्षुषमन्वन्तर आगमे, साध्यायाः द्वादश धर्मपुत्राः अभवन्। चाक्षुषमन्वन्तरान्ते साध्यानां क्षये, वैवस्वतस्य मनोः सृष्ट्यागमे, प्रथमत्रेतायां साध्याः अंशेन अदितेः, मरीचिकश्यपयोः च, जाताः। एवं वर्तमानमन्वन्तरे द्वादश आदित्या अभवन्। चाक्षुषमन्वन्तरे तेषां प्रादुर्भावे, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे द्वादश अमराः साध्याः अभवन्। एवं तदा जयाः आद्याः शापात् अभवन्। यः श्रद्धया एतत् सप्तधा देवोत्पत्तिकथां भगवता उक्तां पठति, स न पतति। एते सप्तधा जयाः सप्तस्वभावाः मया अद्य वर्णिताः। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि? ऋषयः ऊचुः—"दैत्यदानवगन्धर्वसर्पराक्षससर्वभूतभूतपिशाचमृगपक्षिवनस्पतीनां उत्पत्तिं विनाशं च विस्तारतः कथय।" सुतः तान् ऋषीन् प्रत्युवाच—"श्रुतं यत् कश्यपस्य दित्यां द्वौ पुत्रौ जातौ।" कश्यपस्य तौ द्वौ पुत्रौ सर्वेषां ज्येष्ठौ स्मृतौ, यौ कश्यपस्य दीर्घाश्वमेधदिने जातौ। तयोः ज्येष्ठः हिरण्यकशिपुः नाम, स यजमानासनं आसाद्य, मातुः उदरात् निर्गत्य, सभा मध्ये उपविष्टः, तस्मात् हिरण्यकशिपुः इति नाम प्राप्तवान्। "भगवन्, हिरण्यकशिपोः जन्म महात्म्यं विस्तारतः कथय।" इति पृष्टः सुतः आह—"कश्यपस्य अश्वमेधः पुष्करे कृतः, मुनिदेवगन्धर्वैः पावितः शोभितश्च।" कथारम्भे, विधिवत् पञ्च सुवर्णासनानि सम्यक् स्थापितानि। तत्र त्रयः कुशशुद्धाः, कूर्चासनं च, चत्वारः ऋत्विजः तेषु नियोज्याः। होतुः सुवर्णासनं दिव्यम्, दिव्यशय्यया आवृतम्। दिति गर्भिणी पत्नीभावं उपगता, दशसहस्रवर्षपर्यन्तं गर्भं धारयामास। ततः तस्मिन् सुवर्णासने, गर्भस्थ एव, मातुः उदरात् निर्गत्य, उपविष्टः, तत्रैव वदति स्म। कश्यपः महर्षिः, पञ्चविधानां वेदकथानां यथा, ऋषिभिः दृष्टः, तेन नामानि दत्तानि। एवं हिरण्यकशिपुः तेन कर्मणा प्रसिद्धः अभवत्। तस्य अनुजः हिरण्याक्षः, तयोः भगिनी सिम्हिका, या विप्रचित्तिना गृहीता, राहोः माता अभवत्। हिरण्यकशिपुः दैत्यः, लक्षवर्षपर्यन्तं कठोरं तपः आचरन्, निराहारः, ऊर्ध्वशिराः स्थितः। ब्रह्मा तुष्टः तस्मै वरं दत्तवान्—स ब्राह्मणेषु सर्वेषु च अमरत्वं, योगेन देवान् जित्वा सर्वदेवाधिपत्यं प्राप्तवान्। "दानवान् असुरान् देवान् च समाना कुरु, वातस्य महाशक्तिं वरं ददातु" इति याचितः ब्रह्मा तस्य कामान् दत्त्वा दिव्यान् दानानि दत्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। हिरण्यकशिपुः दैत्यः प्राचीनैः श्लोकैः कीर्त्यते। यत्र यत्र हिरण्यकशिपुः राजा वसति, तस्य तत्र प्रदेशस्य देवाः महर्षयः च तं प्रणमन्ति। एवं दैत्याधिपतेः हिरण्यकशिपोः महिमा, द्विजश्रेष्ठ। तदा नृसिंहः विष्णुरेव तस्य मृत्युः अभवत्; तस्य नखैः विदारितः, अतः नखाः पवित्राः मत्ताः। हिरण्याक्षस्य पञ्च पुत्राः, बलवन्तः विक्रान्ताश्च—उत्कुरः, शकुनिः, कालनाभः च।